OMBUDSMANBas Mesters

Kan de krant de macht nog wel controleren?

Alle besluiten in politiek Den Haag lijken tegenwoordig in het hoofd van premier Mark Rutte te worden genomen. Gesteund door het Outbreak Management Team (OMT) en een paar ministers. Tientallen miljarden vliegen er uit, zonder veel openbaar debat of planvorming vooraf. ‘In crises als deze moet je met 50 procent van de kennis 100 procent van de besluiten nemen, en de gevolgen daarvan dragen’, zei Rutte.

De Tweede Kamer, die Rutte en het kabinet moet controleren, zit volgens de boeiende analyse van Ariejan Korteweg in de krant van vrijdag ondertussen in een ‘democratische lockdown’. Veel vergaderingen over belangrijke thema’s gaan niet door, wandelgangen zijn leeg, spoedwetgeving wordt zonder debat doorgevoerd. De feiten komen pas achteraf en de Kamer kiest noodgedwongen voor steun aan het kabinet, dat besluiten neemt die jarenlang consequenties zullen hebben.

Hoe zit het in deze crisistijd met die andere controlerende macht, de journalistiek? De beroepsgroep die zich graag afficheert als luis in de pels, de waakhond van de democratie? Wat kan bijvoorbeeld de parlementaire redactie nog nu het parlement zo is lamgelegd?

Die vraag dringt zich op uit mails van lezers die binnenkomen. Er is grote waardering voor het werk van de krant. Maar er zijn ook zorgen. De een vindt dat de krant te volgend is aan het beleid van de regering. De ander stelt dat ze juist te kritisch of sturend is.

Ook voor de journalistiek is het heroriënteren, stelt de chef parlementaire redactie. ‘Alles wat voorheen belangrijk was, blijkt ineens verdampt.’ Nu het normale politieke debat voor een deel weg is, blijkt waarheidsvinding – de hoofdtaak van de journalistiek – moeilijker. Normaal is de Tweede Kamer daarbij een partner. Kamerleden stellen vragen, ministeries leveren antwoorden, de pers checkt, controleert, vraagt door, onthult, en de Kamerleden stellen weer nieuwe vragen. Die cyclus is deels doorbroken, doordat de politieke strijd naar de achtergrond is verdwenen.

Minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (CDA) en Premier Mark Rutte in gesprek met de pers na afloop van een overleg van de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing over het coronavirus. Beeld ANP

Maar juist nu de besluitvorming in duizelingwekkend tempo plaatsvindt, en de consequenties zo groot zijn, is het zaak greep te krijgen op wat de regering doet, beklemtoont de chef parlementaire redactie. De vragen zijn legio: Waarom gaan de dingen zoals ze gaan? Wie hakt de knopen door, onder invloed van wie, en waarom? Waarom waren we onvoldoende voorbereid op corona? Waarom lukt het niet voldoende medische beschermingsmiddelen te verwerven?

Nu er nauwelijks informatie vrijkomt voordat besluiten worden genomen, probeert de krant de vragen te beantwoorden in reconstructies achteraf. Denk aan de stukken over het functioneren van het OMT, of de verhalen over de wildweststrijd om mondkapjes, en het verslag van het gevecht tussen Nederland en Frankrijk over de miljardenstaatssteun voor KLM en Air France. Redacteuren onderzochten ook wat mis ging bij het ontwikkelen van de corona-app, beschreven het proces van machtsconcentratie in de war room van Rutte en onderzochten de oorzaak van de trage repatriëring van achtduizend Nederlanders die vastzaten en -zitten in Marokko.

Controle begint bij kennis, stelt de chef parlementaire redactie terecht. ‘En daar ligt onze prioriteit: de feiten boven water krijgen. Nu meer dan ooit noodgedwongen achteraf.’

De journalistieke vervolgvraag is altijd of op basis van die feiten kan worden beoordeeld of de kabinetsbeslissingen terecht zijn. En daar ligt een probleem in deze bijzondere tijd. De krant van woensdag biedt een treffend voorbeeld. In de aanloop naar de versoepeling van de lockdown probeerden (parlementair) redacteuren de vraag te beantwoorden of het wel verstandig is het regime nu al te versoepelen. Maar veel verder dan de ene mening tegenover de andere zetten, kwamen ze niet. De chef van de parlementaire redactie: ‘Het belang van volksgezondheid staat tegenover de economie. Niemand die met zekerheid kan zeggen wat moet prevaleren. Het kabinet niet, virologen niet. Nederland niet, andere landen ook niet. En de journalistiek evenmin. Wie gelijk heeft, ligt verscholen in de tijd. We bevinden ons op onontgonnen terrein.’ ‘Varen in de mist’, noemde minister Hugo de Jonge het.

Is dit bedreigend voor de democratie, of voor de journalistiek en haar controlerende functie? Dat is een veel te snelle conclusie. De vlotte teloorgang van De Jonges corona-app zou je kunnen zien als een geruststellend signaal dat de democratie springlevend is. De wijze waarop Rutte aan het begin van de crisis door de publieke opinie werd gedwongen de scholen te sluiten, illustreert dat, nu de representatieve democratie gehandicapt is, de maatschappelijke democratie, gebaseerd op de publieke opinievorming, wel degelijk functioneert. Juist daarom is het meer dan ooit van belang dat de krant de waarheidsvinding in samenwerking met het publiek doet. Dat zij twijfels die maatschappelijk rijzen een stem geeft en probeert te wegen.

Dit doet zij, juist nu de macht meer dan ooit is gecentraliseerd in Den Haag, met verhalen van verslaggevers elders in het land, met analyses van de wetenschapsredactie. En door opinies van experts en belangengroepen een podium te bieden in interviews en op de opiniepagina.

Het is daarbij belangrijk – en dat probeert de krant ook – de blik niet te beperken tot crisismanagement op de korte termijn. Nu zo snel zo veel geld wordt uitgegeven om de economie te stutten, is aandacht blijven vragen voor de lange termijn cruciaal: inrichting van de gezondheidszorg, het belang van cultuur en goed onderwijs; kortom voor de vraag of de samenleving is ingericht zoals we willen. In specials was al oog voor dergelijke vergezichten. Maar in het coronageweld kunnen die makkelijk weer het onderspit delven.

Een krant die de macht wil controleren en de waakhond van de democratie wil zijn, probeert, juist nu de kaarten voor de toekomst in sneltreinvaart worden geschud, het landelijk bestuur erop te blijven wijzen dat de dilemma’s van vroeger – klimaat, duurzaamheid, verdelingskwesties – misschien weg lijken, maar zeker niet weg zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden