COLUMNMartin Sommer

Kamer, pas op uw tellen en vooral op mijn grondrechten

Alles wijst erop dat deze ziekte een blijvertje is, zodat we ons ook moeten bezinnen op de politieke implicaties. Alleen samen kunnen we ­corona de baas worden, hadden guitige reclamemakers bedacht. Alleen en tegelijk samen, want we moeten samen zorgen dat we vooral in ons eentje blijven. Dat was de paradox waarover Max Pam woensdag in zijn column schreef, met verwijzing naar Sartre. De hel, dat zijn de anderen, blijf dus vooral uit mijn buurt.

Dat is zo, en het is fnuikend voor de liberale samenleving als de overheid zich van die taak gaat kwijten. We zijn er als de kippen bij om naar Polen en Hongarije te wijzen, waar de boven­bazen hun kans schoon zien om liberale waarden te beknotten. Er was gedoe over de app van Hugo de Jonge en de staatsrechtelijke merites van het ­ videovergaderen. Maar nu pas begint het besef in te dalen dat ook in dit land de grondrechten behoorlijk worden aangetast – vrijheid van godsdienst, van vergadering, van onderwijs, ­demonstratierecht, recht op privacy, allemaal zijn ze in het geding met de zogenoemde noodverordening waaronder wij nu al twee maanden leven.

Hubert Bruls, voorzitter van het Veiligheidsberaad, zei dat wij gelukkig geen noodtoestand hebben.Beeld ANP

Hubert Bruls, voorzitter van de 25 regioburgemeesters die zijn aan­gewezen om de bevelen van de minister van Volksgezondheid uit te voeren, want daar komt het op neer, zei dat wij in Nederland met onze intelligente lockdown gelukkig geen noodtoestand hebben. Dat dacht ik ook, maar rechtsgeleerde Jan Brouwer hielp me uit de droom en vertelde dat de beperkingen, bijvoorbeeld die van religieuze bijeenkomsten, onder een noodtoestand nimmer hadden kunnen worden doorgevoerd. Wij hebben deze vrijheidsbeneming als schapen aanvaard, in de veronderstelling dat we snel weer terug zouden gaan naar het oude normaal.

Daar ziet het niet naar uit en dus is het tijd om je zorgen te maken. De liberale samenleving is gegrondvest in John Stuart Mills schadebeginsel – je bent vrij te gaan en staan waar je wilt, tenzij je anderen schade toebrengt. Daar hoort ook de garantie bij dat de overheid haar burgers hun gang laat gaan, tenzij het niet anders kan. Door corona zijn we in de omgekeerde situatie beland. Alleen al door de deur uit te gaan, ben je een potentiële wetsovertreder geworden, want een gevaar voor anderen. Dat nodigt uit tot totalitair, radicaal en willekeurig staatsingrijpen. Waarom mogen er straks niet meer dan dertig mensen in het Rijksmuseum, om maar wat te noemen? Waar slaat dat op? Waarom mogen samenscholingen niet, als mensen keurig afstand houden? Hoezo worden demonstraties van tevoren verboden?

De burgemeesters van de veiligheidsregio’s zitten zelf in hun maag met de toestand. Ze maken deel uit van een soort militaire operatie die ‘Grip 4’ heet, er is geen gemeenteraad die ze tegenhoudt, aangezien de veiligheidsregio’s überhaupt geen controlerend lichaam kennen. Alles gebeurt van bovenaf, en ook de ministers van Justitie en Binnenlandse ­Zaken, waar ze meer kaas gegeten hebben van burgerrechten, moeten dansen naar het pijpen van de collega van Volksgezondheid.

Burgemeester Femke Halsema van Amsterdam had een betere neus voor vrijheden dan ik.Beeld ANP

Burgemeester Femke Halsema van Amsterdam heeft hiertegen van meet af aan protest aangetekend. Hier past een verontschuldiging mijnerzijds omdat ik een paar weken geleden schamperde dat zij ‘met gezonde tegenzin’ de noodverordening zou gaan handhaven. Zij had een betere neus voor de vrijheden dan ik. Die noodverordening rammelt, is strijdig met de grondrechten, en ontbeert ook al acht weken een wettelijke ­basis. Maar het gekste komt nog.

Bij Justitie wordt met man en macht gewerkt om een corona-spoedwet voor elkaar te krijgen. Als ik goed ben ingelicht moet de tekst komende woensdag klaar zijn, en wil minister Grapperhaus dat de wet al per 1 juli ­ingaat. Dan moet de anderhalve­metersamenleving een wettelijke ­basis krijgen en zijn we van die noodtoestand-maar-niet-heus af.

Wat blijkt? Rechtsgeleerde Brouwer vertelde me dat als er maar een echte wet is, voorzien van advies van de Raad van State, en goedgekeurd door de Tweede en de Eerste Kamer, de grondrechten waarover altijd zo hoog van de toren wordt geblazen, nog altijd met voeten mogen worden getreden. Dezelfde beperkingen kunnen in stand blijven, maar dan met de zegen van de wetgever. Dat kan omdat Nederland geen constitutionele toets kent. Onze Grondwet is schitterend, maar de wetgever mag hem links laten liggen en de rechter kan er niet naar verwijzen. Ik was altijd tegen die constitutionele toets omdat de politiek in Nederland al zo weinig in de melk te brokkelen heeft. Maar dit is wel een heel kras tegenbewijs, waar ik niet op zat te wachten.

Minister Kajsa Ollongren van Binnenlandse Zaken doet alsof alles keurig in orde is.Beeld BSR Agency

De over ons gestelden plegen enthousiast uit te dragen dat de rechtsstaat bij hen in goede handen is. ­Minister Ollongren, deze week na haar ziekte plechtig herbevestigd als vicepremier, had haar terugkomst op Bevrijdingsdag al gevierd met een ingezonden artikel in deze krant. Dat ging over grondrechten en vrijheden. Ze schreef dat het grondrecht op gezondheid tijdelijk primeerde, maar dat er hard wordt gewerkt om de vrijheden van de rechtsstaat weer in evenwicht te brengen. Laatste zin: ‘De slachtoffers verdienen het dat wij vandaag onze vrijheid koesteren.’

Ik wil best begrijpen dat het wegens corona noodzakelijk is om onze vrijheid te beknotten, maar we moeten niet van bovenaf gaan zitten doen alsof alles keurig in orde is. Want dat is niet zo. Kamer, pas op uw tellen en vooral op mijn grondrechten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden