Columnkustaw bessems

Kamer, eis een coronastrategie voor dit najaar in plaats van een psychedelische beleidstrip

null Beeld
Kustaw Bessems

‘39 pagina’s niets’, noemde ik onlangs de langetermijnstrategie voor het coronabeleid van het kabinet. Deed ik die daarmee nou niet te kort?

Nee. Aan de ene kant niet. Het stuk is een vod. Een psychedelische trip langs betekenisloze beleidstermen. Maar aan de andere kant, het is wel een vod dat meer aandacht verdient. Want er hangt nogal wat van af. Twee jaar pandemie hebben een spoor van ellende getrokken. Álles zou eraan gelegen moeten zijn om herhaling te voorkomen. En toch fabriceert het kabinet nu in betrekkelijke luwte slechts de suggestie van een aanpak.

Een keur aan deskundigen buigt zich inmiddels verbaasd en bezorgd over wat minister Kuipers naar de Kamer heeft gestuurd. Maandag is er weer een hoorzitting. De situatie is penibel omdat, zoals hoogleraar gedragswetenschappen Moniek Buizen de Kamer voorhield, de lange termijn helemaal niet lang is: vóór de herfst moet alles paraat zijn. Intussen is het in de ‘strategie’ zoeken naar dingen die het kabinet daadwerkelijk doet.

Parmantig staat er dat het kabinet ‘expliciet kiest voor een open samenleving als uitgangspunt’. Alsof een strategie denkbaar is waarvan het uitgangspunt een gesloten samenleving is.

Een ‘kernpunt’ is dat het coronavirus in de gaten moet worden gehouden. Daarvoor worden vooral methodes ‘onderzocht’. Belangrijke metingen, bijvoorbeeld onder een doorsnede van de bevolking en in verpleeghuizen, starten pas het najaar. Te laat dus.

Voorzorgsmaatregelen? ‘Het kabinet is in gesprek met sectoren over wat zij zelf kunnen en willen.’ Ventilatie? Overleg. Testen? Moeten mensen zelf doen en doorgaans zelf betalen. Al vindt iedereen die er iets van weet dat penny wise pound foolish. Testen gratis maken, en dus zo laagdrempelig mogelijk, kost de samenleving veel minder dan ongebreidelde verspreiding van de ziekte. ‘Het is de verantwoordelijkheid van de overheid om de voorwaarden tot navolging te creëren’, aldus hoogleraar gezondheidscommunicatie Julia van Weert.

De zorgcapaciteit dan? Nou, de ‘zorgketen’ gaat ‘geoptimaliseerd worden’. Van de week lazen we hoe ze dat op het ministerie van Volksgezondheid doen, optimaliseren. In de gruwelijkste tijd van de crisis – het land grotendeels dicht, doden vielen bij bosjes – adviseerde het departement ziekenhuizen om ic-bedden te schrappen, omdat het de ziekenhuizen ervan verdacht meer bedden te willen neerzetten dan volgens tabelletjes in Den Haag was afgesproken.

Nieuwe vaccinatiecampagne

De enige preventie die het kabinet toezegt, is zonodig een nieuwe vaccinatiecampagne. Waarbij dan nog even moet worden uitgevogeld hoe de GGD ineens aan een stoet extra personeel komt in die open samenleving, want daarin is iedereen gewoon aan het werk.

Bedenk bij dit alles dat de zorg inmiddels niets meer kan hebben. Doordat het kabinet in de crisis steeds pas ingreep als code rood in zicht kwam, is het personeel op en staan meer dan 100.000 patiënten op een wachtlijst voor een operatie.

Buizen en haar collega-hoogleraar Andrea Evers toetsten het plan wetenschappelijk en dat pakt vernietigend uit: doelen onduidelijk, onvoldoende uitwerking, geen gebruik van beschikbare kennis, financiële gevolgen niet in kaart gebracht en geen plannen voor ernstiger scenario’s.

Hoewel de aanpak van een pandemie om gedrag draait, blijven de belangrijkste adviezen komen van het medisch-biologische OMT. Pas daarna mag een ‘Maatschappelijk Impact Team’ wat zeggen. Dat betekent: vertraging, gelobby en modderige besluiten. Er wordt een strijd van gemaakt tussen virusbestrijding en welzijn. Terwijl het vaak zo genuanceerd ligt. Neem het net verschenen rapport over suïcidegedachten onder jongeren in de coronacrisis. De reflex is te denken dat jongeren alleen leden onder beperkende maatregelen. Maar een belangrijke factor was ook het verlies van een dierbare aan corona. Het is belangrijk dat verschillende disciplines vanaf het begin samenwerken.

Tragikomisch ogen de ‘gedragsdoelen in de communicatieaanpak: ‘We versterken het gevoel van kunnen door eigen effectiviteit te koppelen aan eerder gedrag.’ Iets duidelijker: ‘Jij bent zelf het beste in staat om jezelf en anderen te beschermen.’ Hier zijn we bij iets wezenlijks. Red jezelf, de overheid gaat het niet doen.

Vertrouwen herwinnen

Nu is het goed de samenleving te mobiliseren. Maar het kabinet doet alsof je dan de leiding niet meer hoeft te nemen en alsof draagvlak uit de lucht komt vallen. In werkelijkheid zal het veel tijd en werk kosten om het verdampte vertrouwen te herwinnen. De strategie kent nu slechts een dreigement: kan de bevolking het zelf niet, dan komt de overheid met juridische verplichtingen.

Het probleem met deze houding, zegt bijvoorbeeld de Wetenschappelijke Raad voor het regeringsbeleid: lang niet iedereen kan zichzelf redden. De overheid handelt zo zelfs, legt het College voor de Rechten van de Mens uit, niet in de geest van de grondwet. Zij moet oneerlijke verschillen tussen bevolkingsgroepen voorkomen, maar heeft alleen oog voor de eventuele achterstelling van Nederlanders die zich niet aan maatregelen willen houden. Ze vergeet de mensen met een zwakkere gezondheid die zonder maatregelen worden uitgesloten van het openbare leven. Zo’n afweging is bij uitstek een overheidstaak. Die kun je niet uitbesteden aan ‘sectoren’.

Nu zou het goed kunnen dat het virus zich betrekkelijk koest blijft houden. Maar zo niet, dan zal de overheid ons niet beschermen. Die beschermt, door alles af te schuiven, slechts de minister. Tegen het politieke risico dat hoort bij verantwoordelijk bestuur. De Kamer moet beter eisen.

Wat krijg je als zowel carrièrepolitici als ambtenaren vakkennis missen en met de rug naar de burger gaan staan? Geert Jan Hamilton, lang griffier van de Eerste Kamer, en topbestuurder Peter van Lieshout bepleiten in de Volkskrant-podcast Stuurloos van Kustaw Bessems revoluties om te zorgen dat inhoud én behoeften van gewone mensen weer de doorslag geven in Den Haag:

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden