Literatuur

Juist moeilijkheid geeft literatuur zijn waarde

Dat het onderwijs zich steeds meer op nut richt, betekent het einde van onze leescultuur.

Cover van Ingmar Heytze's nieuwste gedichtenbundel. Beeld Podium

Collega Ingmar Heytze zegt in het artikel 'Dichters zijn nu eenmaal geen bestsellers' (de Volkskrant, 17 december): 'Poëzie is nu eenmaal minder toegankelijk dan een spannend boek. Mensen denken al gauw: daar ben ik vast te stom voor. Terwijl dat helemaal niet zo hoeft te zijn.' Ik kan me niet voorstellen dat Heytze de implicatie van die laatste zin werkelijk zo heeft bedoeld, maar de teneur van zijn observatie raakt een belangrijk punt. Het zelfbeeld dat Heytze van de lezer schetst, is er niet een dat de lezer zelf verzint. Het is een zelfbeeld dat hem via in toenemende mate door overheidsinspanningen uitgehold onderwijs wordt opgedrongen.

De gehele leescultuur in Nederland is aan het veranderen. De populariteit van 'spannende boeken' (wat die ook moge zijn) is mede het gevolg van een tot en met het gymnasium doorgedrongen voorkeur voor het zo gemakkelijk mogelijk maken van het literatuuronderwijs. Scholieren hoeven steeds minder te lezen, en er wordt een steeds eenvoudiger niveau van de nog verplichte literatuur toegestaan. De prachtige Lijster-reeks van Noordhoff Uitgevers wordt er binnenkort het slachtoffer van. Klassiekers als (ja, daar heb je ze weer: en terecht) De avonden, Oeroeg, Nooit meer slapen, Het stenen bruidsbed worden als niet ter zake doende en 'saai' weggezet.

Waar het de poëzie in het middelbaar onderwijs betreft, is het einde inmiddels helemaal zoek (of gevonden, zo u wilt): in de 5de klas van een niet nader te noemen gymnasium mag de poëzie-opdracht bij Nederlands worden ingevuld met de weeïge songteksten van populaire Engelstalige bands. Daar staat tegenover dat datzelfde gymnasium volgende maand een dag organiseert waarop onder anderen Heytze en ondergetekende voordrachten houden en workshops leiden. Poëzie als entertainment op de middelbare school heeft ongetwijfeld zijn waarde, maar daar mag het niet bij blijven. Ook de door Marije Koens in hetzelfde artikel gesignaleerde toenemende populariteit van slamdichters is hoopgevend, maar het gesproken woord heeft een vrijblijvender waarde dan het gelezen. Het beklijft niet of nauwelijks en de meeste slam-gedichten blijken op papier het gewicht van de weeïge songteksten van populaire Engelstalige bands te hebben.

Het leven is nu eenmaal moeilijk en wij zijn er allemaal te stom voor. Literatuur helpt je je er doorheen te slaan. Juist door een zekere 'moeilijkheid' krijgt literatuur zijn waarde. Als je wordt gedwongen na te denken, verder te kijken dan het verhaal, ontdek je waar het werkelijk om zou kunnen gaan. Zo ontstaan er inzichten waarvan je niet wist dat je het in je had om ze te voelen of te formuleren. Het is de taak van het onderwijs het belang van die 'moeilijkheid' over te brengen. Dat het onderwijsbeleid van de afgelopen jaren zich steeds meer uitsluitend op 'nut' richt (wat dat ook moge zijn...), betekent het einde van een leescultuur die mensen laat nadenken over wat het betekent om mens te zijn. Het creëert op den duur een cultuur waarin men al gauw iets denkt, en daar vervolgens naar handelt. Dan dooft het licht.

Poëzie is bij uitstek een open vorm van literatuur. Het is een genre waarin 'de complexiteit van ons lexicon en onze grammatica gevierd wordt', om Margot Vanderstraeten (ook in de Volkskrant van 17 december) te citeren. Poëzie is toegankelijk voor iedereen, omdat het geen regels stelt, geen interpretatie voorschrijft. Het is een vrij instrument, dat de lezer totaal vrij laat - en vrij maakt, om zo zélf een mening te vormen en tot inzicht te komen.

Onno Kosters publiceerde onlangs de dichtbundel Vangst (Atlas Contact).

Onno Kosters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.