Joost Lagendijk is niet veranderd, Turkije is veranderd

Het had wél anders kunnen gaan in Turkije, vindt Joost Lagendijk.

Joost Lagendijk bij zijn gedwongen terugkeer naar Nederland in september 2016. Beeld ANP

Joost Lagendijk ontmoette ik een paar keer in Roemenië, waar ik toen woonde, daarna een paar keer in Turkije, waar hij woonde tot hem in september de toegang werd ontzegd. Altijd was hij goedgemutst. Zeven maanden zit Lagendijk nu in ballingschap in eigen land. Hij is nog steeds goedgemutst. Híj is niet veranderd, Turkije is veranderd.

Winter 2005 at ik met Lagendijk in het socialistisch-goedkope restaurant Pescarul in Boekarest. Hij was europarlementariër voor GroenLinks en vaak op missie in Zuidoost-Europa. Hij was ook voorzitter van de Turkije-delegatie van het Europees Parlement. Bijna alles wat ik die avond over Roemenië heb gezegd was, in retrospectief, te pessimistisch. Bijna alles wat Lagendijk toen over Turkije heeft gezegd was, nou ja, te optimistisch.

Dat optimisme deelde hij met aardig wat turkologen en Turkse intellectuelen. Tot de merites van de toenmalige AK-Partij van de toenmalige premier R.T. Erdogan behoorden immers versteviging van de rechtsstaat, vergroting van de persvrijheid, inperking van de macht van het leger, vredesbesprekingen met de Koerden en toenadering tot de EU. De Turkse pers zag in 2006 fraaie symboliek in Lagendijks huwelijk met de Turkse tv-journaliste Nevin Sungur.

Voorjaar 2017 drink ik een biertje met Lagendijk in café De Rechtbank in Utrecht. De rechtbank in Turkije spreekt tegenwoordig Erdogans recht. In de gevangenissen wemelt het van de politiek gedetineerden. De oorlog met de Koerden is weer in volle gang. Van persvrijheid is weinig over. Zaman, de 'Gülen-krant' waarvoor Lagendijk columnist was, is gesloten, de universiteit waar hij lesgaf ook. De mensen met wie hij me destijds in Istanbul in contact bracht: allemaal in de gevangenis of gevlucht. 'De helft van onze kennissen zit in de gevangenis of in het buitenland', zegt hij.

De Turkse president Erdogan. Beeld REUTERS

In september vloog Lagendijk even naar Nederland. Terug in Istanbul werd hem op de luchthaven gelast rechtsomkeert te maken: een ex-columnist van een 'Gülen-krant' heeft een kruisje achter zijn naam. Sindsdien zit Lagendijk bij een vriend in Utrecht 'op kamers'. Zijn echtgenote heeft hij al zeven maanden niet gezien: zij vreest dat ook zij Turkije niet meer in mag als ze het land verlaat.

In ballingschap wordt Lagendijk naïviteit en optimisme inzake Erdogan ten laste gelegd. Een typische aanval kwam vorige week van Afshin Ellian in Elsevier. 'Mensen als Lagendijk' hebben 'op basis van persoonlijke motieven en verkeerde analyse de EU en Turkije in gevaar gebracht door Turkije aan een despoot uit te leveren.' Mensen als Lagendijk: de naïeve Europese politiek-correcte goegemeente. Da's lekker makkelijk: schrijver en Nobelprijswinnaar Orhan Pamuk, gerenommeerde turkologen en vele Turkse seculiere intellectuelen zeiden jarenlang precies hetzelfde als Lagendijk.

Moet je modder gooien naar mensen die hoopten dat Turkije een democratische rechtsstaat zou worden?

Lagendijk is niet van de rancune. Het stoort hem wel dat nu wordt gedaan alsof Turkije vóór Erdogan een modeldemocratie was. Beter dan Ellians analyse is die van Orhan Pamuk: hij ziet in het huidige Turkije 'een andersoortige verstrengeling van repressieve elementen die er altijd al waren'. Ellian hekelt in Elsevier de Europese blijdschap toen het Turkse Constitutioneel Hof er in 2008 net niet in slaagde Erdogans AKP te verbieden. Stel dat de AKP toen wél was verboden: dan was die het equivalent geweest van het Egyptische verbod van de Moslimbroederschap. Dan waren er volop mensen gevangengezet door een Turkse generaal Al-Sisi.

Je kunt zeggen: een verbod op de AKP had Turkije grote schade toegebracht en dat doet Erdogan nú. Wie de Turkse geschiedenis fatalistisch bekijkt, kan beweren dat een democratische rechtsstaat er tamelijk kansloos was: het autoritaire vacuüm dat de seculiere generaals achterlieten is opgevuld door R.T. Erdogan.

Het huwelijk van Joost Lagendijk en Nevin Sungur in Istanbul. Beeld AFP

Dat is dus niet zoals Joost Lagendijk denkt - hij weet dat het wél anders had kunnen gaan. Sterker: hij ziet in de uitslag van het referendum van 16 april een bewijs dat er wel degelijk een civiel bewustwordingsproces aan de gang was. Erdogans succes heeft een economische basis, al te lang kan hij zich geen ramkoers met Europa veroorloven, denkt Lagendijk: Turkije is verknoopt met de wereldeconomie, deze leider zal zijn toon moeten gaan matigen. Als dat gebeurt, kan Lagendijk misschien weer naar huis.

Ik zeg Lagendijk dat ik vaker hoorde dat leiders hun toon moesten gaan matigen: Ceausescu, Milosevic... ze deden het mooi niet. Dat is nou pessimistisch gedacht. Lagendijks echtgenote Nevin Sungur zei hem via Skype: 'Áls je terug komt, kom je terug in een ander land terug dan je verliet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden