ColumnMax Pam

Johan Derksen: een non-conformistische held of meeloper?

Maandagavond keken 1,7 miljoen mensen naar Johan Derksen, de man die volgens een grote kop in de Volkskrant ‘de tijdgeest niet aanvoelt’. Met dit kijkcijferrecord voor Veronica Inside werden bovendien alle andere talkshows verpletterend verslagen. Toch zou het mij niet verbazen als deze aflevering tevens het einde van het programma inluidt.

Het lijkt paradoxaal dat kijkers bijzonder nieuwsgierig waren naar het optreden van de man die de tijdgeest niet aanvoelt. Alsof Nederland massaal wilde kijken naar een wedstrijd klompendansen of een race voor stoommachines.

Dat brengt mij bij de vraag: wat is dat eigenlijk, de tijdgeest? Kun je de tijdgeest verkeerd begrijpen, of helemaal niet aanvoelen? En wie zijn degenen die bepalen of jouw handelingen en gedachten stroken met de tijdgeest? Bestaat daar een instantie voor, die jou eventueel kan belonen en bestraffen?

De combinatie tijd en geest is erg verraderlijk. De tijd kun je meten, maar we weten niet eens of het gemetene ook werkelijk bestaat. Het blijft een geheimzinnig fenomeen. Niet de tijd vergaat, maar wij vergaan. Einstein heeft eens gezegd dat de tijd alleen bestaat, omdat anders alles tegelijk zou gebeuren, althans zo zouden wij dat waarnemen.

In het verlengde daarvan heeft de schrijver K. Schippers zich afgevraagd of je werkelijk je tijd vooruit kunt zijn. Dat Vincent van Gogh zijn tijd dertig jaar vooruit was, klinkt plausibel, maar kun je ook beweren dat iemand zijn tijd een maand vooruit was, een dag of slechts één minuut? Van Gogh zelf wist overigens van niets. Hij leefde gewoon in zijn eigen tijd. Hij twijfelde er zelfs aan of zijn kunstenaarschap ooit zou worden erkend.

Bij Johan Derksen wordt eerder bedoeld dat hij zijn tijd achteruit is. Hij is een witte oude man en dan krijg je dat verwijt nog sneller. Ik las ergens dat wat Derksen vindt ‘niet meer van deze tijd is’. Soms wordt dat niet alleen van ideeën gezegd, maar ook van hele personen. Kees van der Staaij, fractievoorzitter van de SGP, is eveneens niet meer van deze tijd. Of mevrouw Van der Staaij dat ook vindt als Kees ’s avonds bij haar in bed kruipt, is een andere vraag.

Op zichzelf is het natuurlijk vreemd dat iemand die in deze tijd ademt en leeft, en die zelfs zichtbaar is in de media, niet van deze tijd kan zijn. Maar misschien is het een naïeve tautologie om te zeggen dat alles wat in deze tijd groeit en bloeit automatisch van deze tijd is.

Het begrip geest is zo mogelijk nog onmogelijker dan tijd. Het betekent zowel spook als de essentie der dingen. In beide gevallen proef je de suggestie van vage diepzinnigheid. De samentrekking van tijd en geest moet wel uit het Duits komen en dat klopt, want ‘der Zeitgeist’ werd in 1769 voor het eerst gebruikt door de dichter/filosoof Johann Gottfried von Herder in het werk met de titel: Kritische Wälder oder Betrachtungen, die Wissenschaft und Kunst des Schönen betreffend, nach Maßgabe neuerer Schriften. Eerlijk gezegd heb ik het nooit gelezen, maar volgens de samenvatting probeert Herder daarin ‘die Denk- und Fühlweise’ van een tijdsgewricht te vangen. Goethe was erg enthousiast over Herders ideeën en Hegel heeft uit alle macht nog gezocht naar een ‘objektieven Geist’.

Niettemin zijn er filosofen die de tijdgeest beschouwen als een volkomen onwerkbaar begrip. Volgens Hans Magnus Enzensberger, een witte oude filosoof uit 1929, is ‘niets zo geborneerd als de tijdgeest’ en getuigt het van intolerantie om iemand voor de voeten te werpen dat hij niet handelt volgens de geldende normen en bijhorende mentaliteit. Bij Enzensberger lijkt de tijdgeest veel op wat de Engelsen onder mainstream verstaan. Degene die eraan voldoet is een meeloper en degenen die er tegen in gaat, is juist een held. Men moet de opvatting van Enzensberger zien tegen de achtergrond van de Duitse geschiedenis. Ook Hitler hield veel van der Zeitgeist, die alle neuzen – behalve de Joodse, natuurlijk – in dezelfde richting stuwt. Daarom is Johan Derksen voor de ene helft een non-conformistische held en voor de andere helft een meeloper die tot een heimelijke meerderheid van racisten behoort.

De tijdgeest bestaat niet en is toch overal. Neem de canon. Die moest na veertien jaar – niet eens een zuchtje in de geschiedenis – alweer worden vernieuwd. Drees eruit en Marga Klompé erin, volkomen bespottelijk natuurlijk, maar de tijdgeest eiste een vrouw. En nu maar hopen dat de tijdgeest er niet achter komt dat Klompé in 1969 de racistische schrijver Gerard Reve – van de ‘tjoeki tjoeki stoomboot’ en het ‘takki taki oerwoud’ – een zoen heeft gegeven, want dan ligt ze er zo weer uit.

Overigens zei Reve bij die gelegenheid: ‘Ik ben te vroeg geboren.’              

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden