Opinie

‘Je hebt altijd een keuze, dat wil ik jullie meegeven’, zei mijn tante

Scène uit de theatervoorstelling De uren, van het ITA-ensemble in het Internationaal Theater Amsterdam.  Beeld Dim Balsem
Scène uit de theatervoorstelling De uren, van het ITA-ensemble in het Internationaal Theater Amsterdam.Beeld Dim Balsem
Ronit Palace

Nu de maatregelen enigszins zijn afgezwakt (voor hoe lang nog?), kon ik in een bomvolle schouwburgzaal de toneelbewerking van The Hours bijwonen, mijn lievelingsboek. Alle hoogtepunten kwamen langs in De uren; de dialogen, maar ook de fundamentele keuzes die de personages maken in hun leven.

Laura Brown die haar gezin verlaat omdat ze het benauwende jaren-vijftig-leven als moeder en echtgenote niet langer kan verdragen, haar zoon en dichter Richard die aids heeft en van het dak springt en schrijfster Virginia Woolf die het trotseren van de dagen en de uren niet meer aankan en het water inloopt. Levensbepalende keuzes maak je uiteindelijk in je eentje.

Zeurderige pijn

Zo ging mijn tante een kleine maand geleden met vage klachten naar de huisarts. Ze had last van een zeurderige pijn aan haar onderrug. Een uur later kreeg ze haar doodvonnis gepresenteerd. Als een dier verkleinde ze haar leefoppervlak ogenblikkelijk. Ze trok zich na haar noodlottige diagnose terug in de zitkamer en liet daar een slaapbank installeren. De verandering van sfeer bij ‘het naar bed gaan’ bezorgde haar nog meer angsten dan ze al had sinds de regenachtige dag dat haar werd verteld dat ze niet lang meer te leven had.

Ze is een optimistische vrouw, die tante van mij. Altijd als ik een schouder nodig had om op uit te huilen, kon ik bij haar terecht. Zelfs nu nog, nu ik een hoop existentiële keuzes te maken heb in mijn leven over werk, wonen, liefde, praat ik nog voluit met haar en luistert ze even aandachtig als altijd. Alsof ik haar goede adviezen voor een heel leven lang in één keer gecomprimeerd wil opzuigen voor het te laat is.

Ze is voor mij het ultieme voorbeeld van kracht en autonomie. Eigenschappen die ze in volle glorie bezit, maar die eigenlijk voor niemand vanzelfsprekend zijn. Geboren in een zwaar door de oorlog getraumatiseerd gezin baande ze zich als kind een weg door het web van orthodox-joodse ge- en verboden (613 in totaal). Ze hield er een eeuwigdurende aversie tegen ‘iets moeten’ aan over.

Grote liefde

Haar grote liefde, bijna dertig jaar ouder, ontmoette ze toen ze 19 was. Maar hoe vertel je je ouders die al zoveel hebben meegemaakt dat je je leven wil delen met iemand die ouder is dan zijzelf zijn? Na een paar maanden stelde de man haar voor het blok. ‘Je gaat óf het ze vertellen óf het is uit. Ik ben te oud om je iedere week op de hoek van de straat te komen halen.’ Ze maakte het uit.

Later vertelde ze het alsnog, toen een oom vroeg wat er toch met haar aan de hand was, ze had zo sip gekeken aan tafel. In tranen stormde ze naar boven, gevolgd door haar vader die haar prees voor de beslissing die ze had gemaakt. Het was vast beter zo. Maar dat was het niet. Ze besloot te kiezen. Kiezen wars van de opvatting van anderen. Het bleek haar redding.

Vijfenveertig jaar bleven zij en haar geliefde bij elkaar. Nooit heb ik een verliefder stel meegemaakt. De keuze voor hem bleek een van de belangrijkste keuzes in haar leven. Een tweede was het krijgen van een kind (haar man, weduwnaar, had er zelf al vier). Ze moest en zou de wereld, maar vooral zichzelf, bewijzen dat je ook líefdevol kunt omspringen met nakomelingen. Maar een kind krijgen bleek moelijker dan gedacht. Een fors aantal miskramen verder kreeg ze een zoon. Een wonder dat haar gegeven was, zei ze er zelf over toen ik bij haar op bezoek was, een samenkomst die door mijn oom werd getypeerd als ‘een afscheidsceremonie bij leven’.

Tot het einde van zijn dagen verzorgde mijn tante haar inmiddels dement geworden echtgenoot die drie jaar geleden, op 92-jarige leeftijd, overleed. De glinstering in haar ogen verdween, de ijzeren wil iets van het leven te maken, opnieuw te kiezen voor zichzelf. En toch deed ze een poging, tot die zeurderige pijn dit bruut verstoorde.

Interviewen

Ze wilde dat haar kleinkinderen een notie zouden krijgen van wie ze was en dus vroeg ze me haar te interviewen. Wie ben je eigenlijk, vroeg ik als eerste, ongemakkelijk als ik me voelde bij de setting waarin we zaten. Op de slaapbank zat ze, haar matras tegen de muur aan geklapt. Ze had een droge, ingehouden stem die op geen enkele manier deed denken aan mijn uitbundige, altijd in een bulderlach uitbarstende tante van krap vier weken geleden.

‘Ik denk dat ik ondanks alle nare dingen in mijn leven altijd een positief en optimistisch mens ben geweest,’ antwoordde ze. ‘Maar ik wil niet meer vechten. Ik heb de goede keuzes in mijn leven gemaakt. Ik heb gedaan wat ik écht wilde, los van wat de mensen, de gemeenschap en mijn ouders ervan zouden vinden. Ik wilde die man, ik wilde een kind en nu wil ik niet onnodig lijden. Je hebt altijd een keuze, dat wil ik jullie meegeven. Ze keek indringend de camera in. Voordat het allemaal pijn en ellendig en naar wordt, stap ik eruit. Ik heb een prachtig leven gehad.’

Haar woorden echoden na toen ik na ons gesprek de auto in stapte. ‘Je hebt altijd een keuze’, hoorde ik toen ik in mijn binnenspiegel keek.

Ronit Palache is journalist, schrijver en interviewer en in de maand oktober gastcolumnist op volkskrant.nl/opinie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden