Italiaanse verkiezingen laten zien: Aan geheugenverlies lijdende Europeanen zijn klaar om met vuur te spelen

Poetin en Trump zullen tevreden zijn, De Gasperi en Adenauer draaien zich om in hun graf.

Activiste van 'Femen' protesteert in het stembureau tegen oud-premier Silvio Berlusconi Beeld epa

Italië kan alles overleven, aangezien het allang elke illusie over de wereld verloren heeft. Maar zijn weerbaarheid zal op de proef gesteld worden door verkiezingen die twee 'had-je-me-maar'-partijen 50 procent van de stemmen heeft gegeven, het midden heeft verpulverd, stijlloze onervarenheid heeft beloond - en Steve Bannon tot vermeende Toscane-expert heeft gebombardeerd.

Europa is gespleten tussen zijn Frans-Duitse liberaal-democratische kern, geleid door Emmanuel Macron en Angela Merkel, en de boze onliberale bewegingen in opkomst in landen als Hongarije, Polen, en nu Italië. De laatsten hebben het momentum, deels omdat de VS onder Donald Trump verdwenen is als tegenwicht tegen Europese intolerantie.

Roger Cohen is columnist van The New York Times.

De Verenigde Staten als Europese macht zijn essentieel geweest voor de Europese stabiliteit, en niet op de laatste plaats in Italië. Dat is aan het verdwijnen, of verdwenen. Aan geheugenverlies lijdende Europeanen lijken klaar om met vuur te spelen. Trump, zelf ahistorisch, geeft niets om Europese tragedie, alleen om Europese heffingen.

De golf die de Vijfsterrenbeweging, een op internet gebaseerde partij die een mengeling van ontevreden kiezers vertegenwoordigt, de overwinning bracht, samen met de anti-immigratiepartij Lega, kwam niet uit het niets. Italië nam 64 procent van de 186 duizend migranten op die Europa in 2017 via Mediterrane routes bereikten. Het ving ook de meerderheid van deze migranten op in 2016. De beloofde Europese solidariteit loste op in het niets; en herplaatsing van asielzoekers gebeurde slechts sporadisch.

De Italianen, boos hierover, zijn op zoek gegaan naar zondebokken. En wie kan deze rol beter vervullen dan Afrikanen en de Europese Unie?

Centrum-links stortte in, net als elders in Europa - Groot-Brittannië uitgezonderd. De Partido Democratico behaalde slechts 18,7 procent van de stemmen en haar leider, oud-premier Matteo Renzi, kondigde zijn vertrek uit de politiek aan. Zelfs Silvio Berlusconi kon niet op tegen de kracht van de anti-establishmentbewegingen Zijn centrum-rechtse Forza Italia haalde 14 procent van de stemmen.

De gecombineerde steun aan de twee centristische partijen haalde nauwelijks evenveel als de Vijfsterrenbeweging, 'een typisch Italiaans product, met een beetje van alles, en vooral incompetentie', zoals Claudio Gatti, een prominente Italiaanse journalist, me vertelde.

De partij, die in de kern directe democratie wil bewerkstelligen door middel van zijn internetplatform genaamd Rousseau, is een typisch 21ste eeuws product: technisch helemaal bij, staat sympathiek tegenover Vladimir Poetin, en is een instrument voor een veelheid aan ressentiment en 'nepnieuws'. Zijn 31-jarige leider, Luigi di Maio, staat voor heel weinig.

De partij behaalde grote zeges in het arme zuiden, waar een cultuur van afhankelijkheid van staatssubsidies diep geworteld is, de werkloosheid hoog en de corruptie wijdverbreid. De geldstroom waarop de vriendjespolitiek van het zuiden lang dreef, is opgedroogd. De christen-democraten, die dat systeem runden, zijn verdwenen. De Vijfsterrenbeweging heeft de leemte gevuld met zijn ongearticuleerde woede en zijn heel zuidelijke ondoorzichtigheid.

Toen tv er nog toe deed, was Berlusconi dé man. Nu het internet regeert, is de Vijfsterrenbeweging daarvan het natuurlijke Italiaanse kind. De digitale wereld zou mensen samenbrengen, maar heeft ze in werkelijkheid van elkaar verwijderd.

In het noorden won Lega - en ontving daarvoor direct lof van Marine le Pen. Zijn leider, Matteo Salvini, is hardcore anti-immigratie en heeft ertoe opgeroepen steden te laten 'schoonmaken' door de politie. Voor het rijke Noord-Italië was de Mezzogiorno, vooral Sicilië, ooit 'Afrika', een plek vanwaar de armen richting noorden trokken. Nu is Afrika Afrika.

Het zal niet makkelijk worden een regering te vormen. Lega en de Vijfsterrenbeweging hebben de aantallen om te regeren, maar Salvini heeft suggesties daartoe weggewuifd. Steve Bannon denkt dat deze combinatie een goed idee is - 'een groter mandaat om te regeren' en vermoedelijk de chaos te creëren die hij zoekt.

Tot de andere mogelijkheden, die er geen van alle stabiel uitzien, behoort een centrum-rechtse coalitie die externe steun nodig zou hebben om te regeren en waarschijnlijk de onzalige Salvini als premier zou moeten hebben; een vergezochte coalitie tussen de Vijfsterrenbeweging en links; of een grote coalitie in Duitse stijl, waarin de verslagen partijen zouden proberen te regeren en daardoor de woede zouden aanwakkeren tegen democratieën die niet naar de kiezer luisteren.

Poetin is in elk geval gelukkig. Trump is waarschijnlijk gelukkig. De giganten van Europese eenheid en vrijheid - de Italiaan Alcide de Gasperi en de Duitser Konrad Adenauer - draaien zich in hun graf om. De drie decennia sinds de val van de Berlijnse Muur zijn een lange, vreemde reis geweest richting de politiek van de meute. De wijze Mario Draghi beëindigt in oktober zijn termijn als voorzitter van de Europese Centrale Bank. Hij is het beste antwoord op Italiës problemen dat ik me kan indenken. Rome heeft rijken zien komen en gaan; het kan ook nog wel deze zeven maanden overleven.

Roger Cohen is columnist van The New York Times.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden