Opinie

Islam gaat terecht niet mee in het reli-polderen

Religie en samenleving

Het zuiveren van religieuze uitingen, als de boerkini, uit het publieke domein, is de verkeerde weg.

Beeld reuters

Als kinderen bang zijn, sluiten ze hun ogen. Wat zij niet zien, bestaat niet meer. Het gevaar lijkt bezworen. Dezelfde infantiele strategie gebruiken westerse landen waar het gaat om religie. Door deze uit het publieke leven te bannen, lijken haar gevaarlijke trekken onschadelijk gemaakt. De scherpe kantjes zijn er afgehaald, maar de heilzame eveneens.

Deze stelling is op het eerste gezicht raar, want in Nederland wordt het gevaar van religies permanent onder de aandacht gebracht. En mocht iemand het zijn vergeten, dan wordt hij door een tweet van de heer Wilders eraan herinnerd.

Kinderen die in rooms-katholieke zorginstellingen werden misbruikt, jonge mannen die hun gijzelaars onthoofden en dit trots op de sociale media delen, gelovige ouders die het contact met hun homoseksuele kind verbreken of Turkse leerlingen die niet meer naar een Gülen-school durven te gaan - voorbeelden van religieus getinte conflicten liggen voor het oprapen.

Bron van zingeving

Toch ben ik van mening dat Nederland te snel klaar is met religie, omdat de burgers haar eenzijdig als gevaar bestempelen en vervolgens de ogen sluiten. Daarmee lijkt de zaak afgehandeld. God is hooguit iets voor de woonkamer, maar niet voor de marktplaats.

Deze vermeende neutralisering van religie doet geen recht aan haar betekenis voor de samenleving. Dan heb ik het niet over religieus gemotiveerd geweld, dat met man en macht moet worden bestreden. Maar we mogen de positieve kracht van elke godsdienst niet uit het oog verliezen. Religie hoort niet alleen historisch bij Nederland maar draagt nog steeds bij aan de fundamenten van de samenleving. Hoe we naar zorg, het morele gedrag van volksvertegenwoordigers of naar het kind in het onderwijs kijken, dit heeft veel te maken met de invloed van het lange tijd dominante christendom.

Ondanks de secularisatie en de scheiding van kerk en staat blijven de religies nog steeds een bron van zingeving, verbondenheid en solidariteit en ze zijn een weg om tragiek, afscheid of verdriet te verwerken. Vooral wanneer iemand religie niet vereenzelvigt met de grote kerken, die hun ledenaantallen als sneeuw voor de zon zien verdampen, maar ook daarbuiten kijkt.

Stefan Gärtner. Beeld Dolph Cantrijn

De eigen levensbeschouwing blijkt bijvoorbeeld voor velen een motivatie te zijn om zich te engageren als vrijwilliger en de helft van de Nederlanders brandt weleens een kaarsje voor iets of iemand, blijkt uit het recente God in Nederland-onderzoek. Religie heeft dus wel degelijk betekenis.

Als Nederland godsdienst neutraliseert om haar gevaren te bezweren, worden deze positieve trekken even-eens van tafel geveegd. Religie is echter niet alleen oorzaak van conflict en geweld, maar tevens van cohesie en engagement. Omdat dit de meeste burgers niet meer voor ogen staat, gooien zij het religieuze kind met het badwater weg. Ogen dicht.

Andere westerse landen gebruiken allicht dezelfde strategie. Frankrijk investeerde na de aanslagen van 2015 op scholen niet in religieuze educatie, die ook wel eens verlichtend zou kunnen werken, maar in een Grande mobilisation pour les valeurs de la République, waaronder in de eerste plaats het laïcisme. Hier moet de boerkini zo langzamerhand van het strand verdwijnen.

Polderdenken

Religie wordt uit de openbaarheid verbannen om conflicten te minimaliseren. Het gaat om tolerantie, maar om een zwakke variant daarvan: je mag je geloof belijden voor zover je niemand daarmee lastig valt. Religieuze pluriformiteit wordt ook in Nederland geaccepteerd, maar het liefst zonder de spanningen met het seculiere domein aan de orde te stellen. Ze worden gewoon genegeerd, want religie is privé. Dat aanvaardt zelfs een doorgewinterde D66'er.

Alleen de islam gaat niet mee in dit levensbeschouwelijke polderdenken. Wat de kerkleiders niet meer durven zeggen - dat religie een publieke aangelegenheid is - verwezenlijkt de islamitische gemeenschap. Het leidt tot conflicten en juist daarom zou religie uit de openbaarheid in de moskeeën, maar ook in kerken en synagogen moeten verdwijnen.

Geen misverstand: alle religies zijn naar binnen niet altijd onschuldig en naar buiten niet altijd vreedzaam. Elke godsdienst kan geweldig zijn, maar potentieel ook gewelddadig. Omgaan met deze schaduwkanten is geen kinderspel maar een continue uitdaging voor de seculiere samenleving en allereerst voor de genootschappen zelf.

De zuivering van alle religieuze verwijzingen uit het publieke domein ziet over het hoofd dat dit geen recht doet aan de positieve energie die een geloof kan vrijmaken. Ten tweede is de veronderstelling funest dat een samenleving met gesloten ogen de gevaren van religie heeft bezworen.

Het verstopte breekt zich des te heviger baan. Daardoor wordt religie pas echt een gevaar.

Stefan Gärtner is assistant professor practical theology aan Tilburg University.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.