Opinie

'ISIS rukt op, maar gaat de islamitische staat standhouden?'

Hoewel ISIS oprukt in Irak, zal het moeilijk worden het land echt onder controle te krijgen, schrijft Teun van Dongen. 'De militaire successen van de groep staan buiten kijf, maar of dat voldoende is om ooit van een echte islamitische staat te kunnen spreken, staat nog te bezien.'

Een sjiitische Iraakse soldaat uitgedost om te strijden tegen de soennitische soldaten van ISIS.Beeld AFP

Hoewel hun ambities vaak torenhoog zijn, leggen de meeste terroristische organisaties en guerrillabewegingen in hun naamkeuze een zekere realiteitszin aan de dag. Hoe gezwollen de met termen als 'volksfront' en 'bevrijdingsfront' opgedirkte namen soms ook klinken, ze verwijzen naar wat de groepen zijn, niet naar wat ze willen worden. Zo viel bijvoorbeeld uit de naam van het Volksfront voor de Bevrijding van Palestina af te leiden dat Palestina nog wel bevrijd moest worden.

Islamtisische staat
Opmerkelijk genoeg is deze terughoudendheid niet besteed aan de jihadistische groepering die op dit moment aan een snelle opmars door Irak bezig is. Vooruitlopend op hun succes hebben Abu Bakr al-Baghadi en zijn mannen zich alvast 'de Islamitische Staat in Irak en al-Sham' (een deel van Syrië) genoemd. Maar kunnen ze deze naam waarmaken? Deze vraag is extra prangend nu de groep het afgelopen weekend het door hen gecontroleerde gebied tot kalifaat heeft uitgeroepen. De militaire successen van de groep staan buiten kijf, maar of dat voldoende is om ooit van een echte islamitische staat te kunnen spreken, staat nog te bezien.

Terroristische organisaties en guerrillabewegingen kunnen alleen wortel schieten en gebieden controleren als ze kunnen rekenen op de steun, of op zijn minst de passieve medewerking, van de bevolking. Alle gewapende groeperingen die het lang vol hebben gehouden, van de IRA in Noord-Ierland tot de Sandinisten in Nicaragua en Hamas in de Palestijnse Gebieden, hebben dan ook bewust geïnvesteerd in de relatie met de bevolking, onder meer door misdaad te bestrijden of door de bevolking zorg en zelfs onderwijs te bieden.

Medewerking van bevolking
Het is waar dat ISIS in Syrië heeft bewezen dat ze weten dat de medewerking van de bevolking cruciaal is. In de gebieden onder hun controle helpen ISIS-strijders de bevolking door de openbare orde te handhaven, gaten in de weg te repareren, openbaar vervoer te verzorgen en vervalste medicijnen van de markt te halen. Dit soort activiteiten dragen ongetwijfeld bij aan hun populariteit, maar een beweging die zulke groteske wreedheden begaat en die onder meer leeft van het afpersen van kleine bedrijfjes zal deze populariteit niet lang vast weten te houden.

Verder zijn de meeste mensen in de soennitische gebieden in Irak, waar grote delen van de bevolking blij zijn dat ISIS hen verlost heeft van de sjiitische regering van Nouri al-Maliki, bij lange na niet zo streng in de leer als ISIS, dus ook van enige religieuze verwantschap is maar heel beperkt sprake. Tegen deze achtergrond ligt het niet voor de hand dat de leefregels en wreedheden van ISIS zomaar zullen worden geslikt.

Gewapend verzet lijkt onvermijdelijk, en het eerste weerwerk zal waarschijnlijk komen van de pro-Saddam Hussein milities die nog steeds in het land actief zijn. Zij hebben meegeholpen aan het verdrijven van de Iraakse regeringstroepen, maar het is een kwestie van tijd voordat ze de jihadistische 'hardliners' van ISIS te lijf gaan.

Haat sjiiten en soennieten
Daar komt bij dat deze problemen voor ISIS geenszins beperkt zullen blijven tot het soennitische deel van Irak. Integendeel, naarmate ISIS verder oprukt in sjiitisch gebied, zal het voor de groep alleen maar moeilijker worden om de steun van de bevolking te winnen. De haat tussen de soennieten en de sjiiten in Irak zit diep, en zeker nu Iran en Syrië de strijd tegen ISIS ondersteunen, zal het verzet in het sjiitische deel van Irak een stuk feller zijn dan in het soennitische deel. Ook zullen ISIS-strijders, die de sjiiten als afvallige verraders zien, weinig geneigd zijn om al te veel energie te steken in het winnen van de sjiitische 'hearts and minds'.

En laten we ook niet vergeten om wat voor aantallen het hier gaat. Met zo'n tien- à vijftienduizend man onder de wapenen is ISIS ontegenzeglijk een grote organisatie. Ter vergelijking, de omvang van de FARC, die al decennia lang gebieden in de jungle van Colombia bezet houdt, wordt op zo'n acht à tienduizend man geschat. Met dergelijke hoeveelheden strijders is het zeker mogelijk om militaire successen te behalen, maar het is veel te weinig om een land met 30 miljoen inwoners onder controle te houden. De Verenigde Staten had ongeveer tien keer zoveel manschappen in Irak, en zelfs dat was niet genoeg om de stabiliteit in het land te kunnen garanderen.

Gezien de geringe kans dat ISIS erin zal slagen om voor langere tijd zijn wil aan de Iraakse bevolking op te leggen, is het dus wat prematuur om van 'de Islamitische Staat in Irak en al-Sham' te spreken. Aanhoudende chaos en burgeroorlog lijken een stuk waarschijnlijker. Maar ja, verzin daar maar eens een mooie naam bij.

Teun van Dongen is deskundige op het gebied van nationale en internationale veiligheid en is als promovendus verbonden aan de Universiteit Leiden.

Een man zwaait met de vlag van ISIS in de Syrische stad Raqqa.Beeld reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden