Opinie

IS-mythen zijn ontrafeld, laat echte werk beginnen

Met informatiecampagnes in de media zijn potentiële Syriëgangers niet af te schrikken. Wat helpt wel?

Jihadist Lofti S. tijdens pro-IS-demonstratie in Den Haag. Beeld ANP

De AIVD-publicatie Leven bij ISIS. De mythe ontrafeld gaat in op het fenomeen van grote aantallen mensen met een Nederlandse achtergrond die zijn afgereisd naar oorlogsgebied in Syrië en Irak om zich aan te sluiten bij de terroristische groepering Islamitische Staat in Irak en al-Sham (IS). Hoofd AIVD Rob Bertholee vertelt in RTL Late Night dat zijn organisatie vooral de mythe van het goede leven bij ISIS wil ontrafelen: 'Het is geen 5-sterren jihad.'

Het dagelijks leven in een oorlogsgebied met de angst voor bombardementen, slecht eten, ondermaatse huisvesting en gebrekkige gezondheidszorg vormt voor veel Nederlandse Syriëgangers een zware beproeving. Deze informatie bereikt echter bijna nooit de jihadisten in Nederland, aldus de AIVD. Daarmee lijkt de AIVD-baas met zijn rapport de suggestie te wekken dat als we (potentiële) jihadisten via de media voldoende informatie geven over het werkelijke leven bij IS, we daarmee hun uitreis kunnen voorkomen.

Uit onderzoek weten we echter dat deze strategie niet effectief is. Het Engelse Institute for Strategic Dialogue heeft daar veel mee geëxperimenteerd door via sociale media 'tegenverhalen' tegen jihadistische propaganda te verspreiden. Hun conclusie was dat zulke boodschappen alleen effectief kunnen zijn in een een-op-eengesprek. Dat herken ik ook uit mijn eigen onderzoek: mensen in een radicaliseringsproces vertrouwen tegenverhalen via algemene nieuwsbronnen niet en kwalificeren ze als 'westerse propaganda'.

Gemiste kans

Toegegeven, de AIVD maakt zich gelukkig absoluut geen illusies dat deze publicatie op zich potentiële uitreizigers kan tegenhouden. Leven bij ISIS is nadrukkelijk geschreven voor de omgeving van een potentiële uitreiziger of terugkeerder, aldus Bertholee in RTL Late Night. Het is bedoeld voor ouders en gemeentelijke instellingen.

Maar dan is de manier waarop het rapport is gepresenteerd echt een gemiste kans. In zijn begeleidende brief aan de Tweede Kamer verzuimt minister Plasterk de doelgroep te vermelden en legt hij niet uit hoe ouders en professionals de inhoud van dat rapport zouden kunnen gebruiken.

De vraag is ook hoe ouders en professionals met de ontrafelde mythen jongens en meisjes kunnen verhinderen af te reizen, of ze na terugkeer effectief begeleiden. Uit onderzoek weten we dat bij iedereen die radicaliseert er sprake is van een motiverende verhaallijn, een zogenaamde pull factor, die iemand beweegt om uit te reizen. Er zijn vier typen van zulke verhaallijnen: 1. politieke motivatie: het Westen is in staat van oorlog met de islam, slachtofferschap, onderdrukking en wij-zij-denken lopen als een rode draad door deze verhaallijn; 2. de morele motivatie, waarin westerse waarden als democratie, vrijheid van meningsuiting en gelijkheid als hypocriet worden beschouwd en het leven volgens goddelijke wet- en regelgeving als ideaal wordt gezien; 3. de religieuze motivatie, waarin de verhuizing naar het kalifaat (hijra) alsmede de gewapende strijd (jihad) als een islamitische rechtvaardige en gelegitimeerde verplichting wordt gezien, en 4. de sociaal-heroïsche motivatie, die sterk appelleert aan gevoelens van uitsluiting en romantische en avontuurlijke beelden van het zogenaamde kalifaat.

Alleen voor deze laatste doelgroep kan in een een-op-eengesprek de inhoud van het AIVD-rapport dienst doen als tegenverhaal. Dat individuele gesprek is heel erg belangrijk omdat IS behalve met algemene jihadistische propaganda ook een-op-een rekruteert. Heb je twijfels of het eten in Raqqa wel goed is? Dan krijg je foto's van McDonald's-maaltijden die over de Turks-Syrische grens zijn gesmokkeld, en ook Nederlandse kaas of een pot Nutella kan zo worden geregeld. Ben je als vrouw/meisje bang dat je in een oorlogsgebied terechtkomt? Dan kun je altijd even Skypen met iemand die al in Syrië zit, die vanaf haar balkon kan laten zien dat het allemaal wel meevalt met die bombardementen.

'Ver-van-ons-bedshow'

Dat dat balkon van het 'vrouwenhuis' is, waar je als ongehuwde vrouw en vrouw van een strijder aan het front verplicht moet verblijven en vaak je mobiele telefoon moet inleveren, wordt er vervolgens niet bij verteld. En daarom is dat gesprek zo belangrijk om deze mythen face to face te ontkrachten door iemand die toegang heeft tot de doelgroep en wordt vertrouwd. Dat is soms die lieve oom of tante, maar het kan net zo goed die aardige docent maatschappijleer zijn die merkt dat zijn leerling in debatten wel een heel idyllisch beeld van het zogenaamde kalifaat heeft.

Maar naast het bieden van tegenverhalen dient dat gesprek ook over aantrekkingskracht en uitsluiting te gaan. Waarom voelt iemand zich zo tot IS aangetrokken? Wat duwt iemand weg uit Nederland? Komt het door discriminatie, een slechte thuissituatie of iets anders én belangrijkers? En hoe kunnen we daar dan iemand in helpen?

De informatie kan familieleden en professionals ook voorbereiden op een eventuele terugkeer van een Syriëganger in Nederland. Een kind dat langdurig in een oorlogsgebied heeft geleefd en is blootgesteld aan jihadistische propaganda en geweld, zal zwaar getraumatiseerd zijn. Heeft de gemeente, verantwoordelijk voor de reïntegratie van Syriëgangers, intensieve traumatherapie ingekocht? Is het gemeentelijke zorgstelsel toegerust om deze 'kindsoldaten' jarenlang intensieve begeleiding te bieden en te monitoren? Nu is het vrijwel onmogelijk terug te keren, dus daarom is voor veel gemeenten het reïntegratieproces van ex-Syriëgangers nog een 'ver-van-ons-bedshow', maar gezien de actuele ontwikkelingen in het Syrische conflict is het wel een scenario waar we alvast over na moeten gaan denken.

Kortom, nu de mythen zijn ontrafeld, is het tijd om over te gaan tot actie.


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Amy-Jane Gielen, promoveert aan de UvA op de effectiviteit van antiradicaliseringsbeleid
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden