Opinie

Is Merkel ook in deze politieke crisis alternativlos?

Een van de lievelingswoorden van Angela Merkel is: alternativlos. Maar is zij zelf nog onontkoombaar, vraagt historicus Willem Melching zich af.

Bondskanselier Angela Merkel dinsdag tijdens een debat in de Bondsdag, nadat anderhalve dag eerder de coalitie-onderhandelingen met de FDP en de Groenen zijn stukgelopen. Beeld afp

Onze Oosterburen verkeren in een existentiële crisis. Voor het eerst in de geschiedenis van de Bondsrepubliek moest onderhandeld worden over een vierpartijencoalitie. Dat was een schok voor het stabielste land van Europa. Na bijna twee maanden spatten de moeizame onderhandelingen uit elkaar. Ook dat was nog nooit vertoond. Wie weet kunnen de sociaal-democraten een uitweg uit deze impasse bieden. Een goed moment voor een kleine terugblik op twaalf jaar Merkel.

De onmiddellijke oorzaak voor deze unieke situatie is dat Merkel niet in staat was de rechts-populistische Alternative für Deutschland op afstand te houden. Dankzij haar ruimhartige migratiebeleid kreeg de AfD de wind in de zeilen. Daarom komen de christen-democraten zetels te kort om met één coalitiepartner te gaan regeren. Na een dramatisch appèl van de president lijken de aangeslagen sociaal-democraten alsnog bereid te gaan praten over voortzetting van de Grote Coalitie. Ongetwijfeld zal aan deze redding van het vaderland een stevig prijskaartje hangen, maar het getuigt ook van een politieke moed die we soms bij Nederlandse partijen node missen. Daarmee betreedt de bondspresident constitutioneel Neuland. Hij lijkt zich te spiegelen aan de praktijk van de Nederlandse informateur.

En daarmee zijn - zoals gewoonlijk - alle ogen op Angela Merkel gevestigd. Hoe redt ze Duitsland en zichzelf uit deze crisis? Vaststaat dat Merkel in een crisissituatie op haar best is. Juist in een crisis kun je de statuur van politici afmeten. De meeste politici wachten tot de crisis vanzelf voorbijgaat. Het is maar weinigen gegeven naar voren te stappen en beslissingen te nemen. Of het goede beslissingen zijn doet dan eigenlijk niet terzake. Het gaat erom dat iemand de impasse doorbreekt en zo een oplossing dichterbij kan brengen.

Angela Merkel in 1995. Beeld Herlinde Koelbl/Hollandse Hoogte

Duitsland werd door de hereniging in 1990 in een klap het grootste en machtigste land van Europa. Maar het duurde tot het aantreden van Merkel in 2005 voor de Bondsrepubliek een rol van betekenis in de internationale politiek ging spelen. De economie was na een lange crisis weer op gang gekomen en Merkel was klaar voor Duitslands terugkeer op de Weltbühne. Ze maakte direct indruk op vriend en vijand met haar kordate optreden. Ze wist de verstoorde Duits-Amerikaanse relatie te herstellen en sprak Poetin beleefd doch beslist toe.

Grote crises maakten van Merkels Duitsland de informele leider van Europa. Zij nam het voortouw in de eurocrisis. Merkel zette het sein op groen om Griekenland én de euro koste wat het kost te redden. Haar motto was simpel: 'Scheitert die Euro, scheitert Europa.' Maar met deze kordate uitspraak legde ze ook gelijk haar kaarten op tafel. De Griekse regering wist nu dat hun niets kon overkomen en verhoogde de inzet in dit potje blufpoker voor gevorderden.

De vuurproef was de immigratiecrisis van september 2015. Andere Europese landen weigerden te helpen of hielden zich stilletjes afzijdig. Maar Merkel sprak haar fameuze 'wir schaffen das'. Of het een verstandig besluit was, dat zal de toekomst leren, maar op dat moment had ze weinig keus. Het vermoedelijke alternatief was een humanitaire ramp. Een ramp die niemand - en zeker geen Duitse politicus - op zijn geweten wilde hebben. Maar ook nu manoeuvreerde Merkel zichzelf in een lastig parket. Na haar menslievende uitspraak wisten de andere landen dat Duitsland de kastanjes uit het vuur zou halen en konden ze opgelucht achterover leunen.

Merkel heeft heel sterke kanten, zoals haar rekenkracht, koelbloedigheid en een heel eigen vorm van vrouwelijke charme. Maar ze heeft ook zwakke kanten. Ze aarzelt lang voor ze een beslissing neemt. Heeft ze die eenmaal genomen dan blijft ze hardnekkig vasthouden aan het genomen besluit. Een van haar lievelingswoorden is alternativlos. Een eenmaal genomen beslissing verklaart ze graag tot alternativlos. Dat is niet altijd handig, omdat ze daarmee haar gesprekspartners voor het blok zet en ook zichzelf klemzet.

Angela Merkel in 1995. Beeld Herlinde Koelbl/Hollandse Hoogte

Ook in deze politieke crisis houdt ze het hoofd koel. Misschien heeft ze gelijk en is ze werkelijk alternativlos. Als het haar lukt een doorstart met de Grote Coalitie te maken, dan heeft ze - alweer - een politiek huzarenstukje geleverd.

Willem Melching is historicus en auteur van onder meer Modern Duitsland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden