Opinie

Is Malcolm X vreedzaam alternatief voor IS?

Islam Voor veel jonge moslims spelen Malcolm X en zijn versie van de islam een cruciale rol bij het zoeken naar zelfbewustzijn, vrijheid en diversiteit.

Malcolm X in 1965.Beeld Topham pictures

Het salafisme is een 'kwaadaardige ideologie' die fungeert als een 'voorportaal tot gewelddadig jihadisme', zegt PvdA-politicus Ahmed Marcouch in Trouw van 28 november.

Dat is te kort door de bocht. Op grond van mijn onderzoek naar islamitische artiesten in de VS en West- Europa kom ik tot de conclusie dat voor jongeren die vatbaar zijn voor radicale interpretaties van de islam, een rolmodel nodig kan zijn dat het salafisme weet te verbinden met het soefisme door extreme opvattingen los te laten. Zo'n rolmodel kan Malcolm X zijn.

Voor mijn onderzoek sprak ik een groot aantal moslims in hiphop, spoken word-kunst en comedy in de VS en West-Europa. Ook al verschilt hun interpretatie van het geloof sterk, deze artiesten hebben een gezamenlijk voorbeeld, en dat is Malcolm X.

Westerse moslim

Waarom is juist Malcolm X een belangrijk symbool voor steeds meer moslims? Malcolm wist zich omhoog te werken uit een onbemiddeld Afrikaans-Amerikaans milieu in een witte racistische context. Van kleine crimineel en gedetineerde werd hij moslim 'Malcolm X', de geruchtmakende leider van de zwarte nationalistische organisatie Nation of Islam (NOI), die de superioriteit van blanken aanvocht. Zijn keuze voor de onorthodoxe ideologie van de NOI bleek tijdelijk. Uiteindelijk liet hij de extreme moslimopvatting van de NOI varen om de mainstreamislam te omarmen.

Onder zijn nieuwe naam, El-Hajj Malik El-Shabazz, koos hij zo voor de traditionele islam met ruimte voor het soefisme. Voor veel moslims en zwarte burgers is Malcolm X het ultieme voorbeeld dat je vanuit overtuigingskracht omhoog kunt klimmen van ongewenst sujet naar politiek en religieus leider. Zij zien in hem de wésterse moslim bij uitstek die zich niet ondergeschikt heeft gemaakt aan de witte dominante meerderheid.

Onder Amerikaanse en Britse moslimrappers, dichters en comedians die 'herboren' zijn in de islam of daartoe zijn bekeerd, is het vooral Malcolms dubbele bekering die tot de verbeelding spreekt: eerst tot de extreem-islamitische ideologie van de NOI, daarna tot de mainstream-islam. Zij zien in zijn leven een progressief traject 'van duisternis naar licht'. Immers, na een geschiedenis van wederzijdse uitsluiting bracht de pelgrimstocht naar Mekka hem een doorslaggevende openbaring. Sindsdien omarmde Malcolm X zwart én blank en koos zo voor een kleurenblinde islam.

In hun zoektocht naar de 'authentieke' niet-discriminerende islam verleggen veel jonge Europese moslims hun focus. Was die aanvankelijk gericht op het Midden-Oosten, nu nemen zij daarvoor in de plaats de Atlantische route, aldus politicoloog Hisham Aidi. Vanwaar deze gerichtheid op Amerika, dat in de ogen van veel moslims de representatie is van militaire interventies die gepaard gaan met grote aantallen burgerslachtoffers in islamitische landen?

Erbij horen

Voor jonge moslims die aanlopen tegen het 'allochtoon' zijn en de groei van extreem rechts, is het gevoel van erbij horen cruciaal. In de zucht naar identiteit blijkt de zwarte Amerikaanse burgerrechtenbeweging uit de 20ste eeuw een culturele bron. De Afrikaans-Amerikaanse Malcolm X en de door hem omarmde islam, samen het symbool van 'moslim-power', spelen hierin een cruciale rol naar zelfbewustzijn, vrijheid en diversiteit.

Deze gedeelde inspiratiebron onder moslimartiesten uit alle windrichtingen is opmerkelijk, gezien de verschillen in islamitische interpretatie tussen mystieke 'soefi's' en strikte 'salafi's'. Er is almaar twist over het al dan niet geoorloofd zijn van populaire kunst in de islam. Hoe mag je publiekelijk tot deugd oproepen, als vrouw of alleen als man, met snaarinstrumenten of alleen met de trom?

In de onderlinge strijd om dominantie binnen de islam ervaren ook verscheidene imams Malcolm X als lichtend voorbeeld in het Westen. In de VS en Engeland promoten prominente islamitische sjeiks en geleerden een vorm van orthodox soefisme die de islam toegankelijk maakt voor moslims in de westerse cultuur en zo het populaire salafisme beter kan beconcurreren. Deze predikers loven Malcolm X voor het introduceren van de 'civiliserende islam' en moedigen beschaafde humor, muziek en kunst aan. Salafi-predikers daarentegen nodigen artiesten uit hun muziekinstrumenten aan de wilgen te hangen. Zij menen dat Malcolm X, juist omdat hij met zijn culturele verleden brak, door God is uitverkoren.

'Dubbele transformatie'

Na hun bekering willen veel succesvolle rappers ontkomen aan hun milieu van commerciële hiphop, streetgangs, alcoholverslaving of gebroken gezinnen om hun positie in het hiernamaals niet langer te riskeren. Zij bannen, nu als nasheed-artiest, elke instrumentele begeleiding uit.

Zij herkennen zich in de 'dubbele transformatie' van Malcolm X en dat versterkt hun gevoel ook uitverkoren te kunnen zijn. Hun autobiografische expressies over hun tocht 'van duisternis naar licht' bezorgen de maatschappelijk en spiritueel motiverende artiesten enorme bekendheid. Nieuwe bekeerlingen identificeren zich met hun struggles.

Malcolm X, die uiteindelijk zwart én blank én uiteenlopende moslimsekten omarmde, is een belangrijk gemeenschappelijk symbool voor succesvolle 'soefi'- én 'salafi'-artiesten. Door hun optredens zijn zij cruciaal om gevoelens van thuishoren te verbeelden.

Malcolm X kan als 'vaderfiguur' en voorbeeld een 'tool' zijn voor moslims en niet-moslims om radicaliserende jongeren uit de handen van IS en andere gewelddadige groepen te houden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden