IS lijkt star, maar beziet de islam pragmatisch

In Dabiq zou de Dag des Oordeels beginnen. Nu de stad is heroverd, past IS de islamitische tradities aan.

Franse IS-strijder verwijst naar de profetie over Dabiq in een IS-video. Op de achtergrond Dabiq.

Afgelopen zondag verloor de Islamitische Staat de Noord-Syrische plaats Dabiq aan door Turkije gesteunde rebellen. Hoewel Dabiq slechts een klein dorp is, betekende het verlies een nieuwe tegenslag voor IS. De plaats is namelijk van bijzonder belang voor IS, omdat vroeg-islamitische bronnen melden dat hier, of in het net over de Turkse grens gelegen A'maq, een grote strijd gevoerd zal worden tussen de moslims en de 'Romeinen'. Volgens een hadith (traditie over de profeet Mohammed) zullen de moslims deze veldslag winnen en doorstoten naar Constantinopel, waarna de Dag des Oordeels zal aanbreken.

Sinds de opmars in Syrië en de verovering van Dabiq in augustus 2014 heeft IS deze traditie regelmatig ingezet voor propaganda. Het vernoemde zijn Engelstalige magazine naar de plaats en verwees in video's herhaaldelijk naar de aankomende veldslag tussen IS en de hedendaagse Romeinen: de door het Westen geleide anti-IS-coalitie. Volgens IS was strijd bij Dabiq aanstaande en de eindoverwinning nabij.

De inname van Dabiq kreeg dan ook veel aandacht in de westerse wereld, vaak vergezeld van hoongelach. Dabiq was binnen enkele uren veroverd en van het einde der tijden was geen sprake. Een fakebericht van IS dat honderden keren werd gedeeld op sociale media schamperde: 'Wegens onvoorziene omstandigheden is de apocalyps bij Dabiq tot nader order uitgesteld.' De westerse focus op Dabiq is gedeeltelijk te verklaren door het feit dat IS de plaats in mediapublicaties regelmatig heeft aangehaald. Maar de enorme media-aandacht en de vele reacties op de verovering van de plaats zijn ook illustratief voor een aantal misvattingen over IS en zijn gedachtengoed.

Zo past de focus op de apocalyptische denkbeelden van IS naadloos in het wijdverspreide beeld van IS als een groep religieuze fanatici die zich vooral laat leiden door letterlijke interpretaties van heilig geachte teksten. Het gedrag van IS is niet zozeer gebaseerd op rationele overwegingen, zo is de aanname, maar op eeuwenoude wetten, dogma's en profetieën. Het belang dat IS hecht aan de islamitische tradities over Dabiq sluit hier goed bij aan. Dit perspectief doet echter geen recht aan de werkelijkheid. In de praktijk zijn strategische en pragmatische afwegingen vaak belangrijker gebleken dan apocalyptische overtuigingen. Het feit dat IS Dabiq nauwelijks heeft verdedigd, illustreert dit. De IS-leiding hechtte blijkbaar meer belang aan het behoud van manschappen en materieel dan aan de overtuiging dat het einde der tijden aanstaande is.

Pieter Nanninga, jihadisme-onderzoeker.

Islamitische tradities zijn voor IS-leiders, leden en sympathisanten zeker belangrijk, maar IS gaat met deze tradities flexibeler om dan vaak wordt verondersteld. De profetieën over Dabiq zijn hiervan een sprekend voorbeeld. Waar IS aanvankelijk benadrukte dat de grote slag met de ongelovigen bij Dabiq aanstaande was, verdween dit idee de afgelopen maanden naar de achtergrond. Zo lanceerde IS een nieuw tijdschrift genaamd Rumiyah ('Rome'), waarvan de Engelstalige versie waarschijnlijk het magazine Dabiq heeft vervangen. IS verlegt de nadruk van profetieën over Dabiq naar die over de aanstaande val van Rome. Bovendien verkondigde IS in een wekelijkse nieuwsbrief al-Naba dat het gevecht om Dabiq niet de 'grote slag' is die in de hadith is aangekondigd - deze veldslag zal later pas plaatsvinden.

Onder IS-supporters is een vergelijkbare herinterpretatie van de betekenis van Dabiq zichtbaar. Zo beweerden sommige aanhangers afgelopen week dat het verlies van Dabiq geen weerlegging vormt van de profetie, maar juist een volgende stap in de vervulling ervan. De hadith meldt namelijk dat de grote slag bij Dabiq pas zal plaatsvinden als de Romeinen in Dabiq of A'maq zijn 'geland'. Dit is precies wat we nu zien, aldus deze aanhangers: de landing van de door 'kruisvaarders' gesteunde rebellen - de hedendaagse Romeinen - in Dabiq. De grote strijd zal spoedig volgen.

Deze herinterpretaties illustreren dat IS misschien wel claimt dat het de zuivere islam volgt door de Koran en Hadith letterlijk na te leven, maar dat het deze teksten in de praktijk herinterpreteert als de omstandigheden veranderen. Religieuze tradities zijn altijd dynamisch, omdat het de gelovigen zijn die de vaak eeuwenoude teksten, denkbeelden en rituelen betekenis geven in specifieke situaties. Dit geldt ook voor IS en de islamitische tradities waarop het zich beroept.

Kortom, het verlies van Dabiq is een symbolische nederlaag voor IS en illustreert de problemen waar het kalifaat momenteel mee kampt. Maar ook laten de reacties zien dat we het optreden van IS niet kunnen verklaren vanuit de islamitische traditie alleen en dat de omgang met de bronteksten flexibeler is dan velen, inclusief IS-aanhangers zelf, beweren.

Juist vanwege deze flexibiliteit betekende het verlies van Dabiq niet het einde van apocalyptische denkbeelden binnen de beweging. De slag om Dabiq luidde niet het einde van de wereld in, maar zeker ook niet het einde van het kalifaat en zijn ideologie.

Pieter Nanninga werkt als jihadisme-onderzoeker bij de Rijksuniversiteit Groningen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden