Opinie Emancipatie en vruchtbaarheid

Is het overwinnen van de ‘babyboete’ een illusie en vloek in de emancipatiekerk?

Beeld Elise Vandeplancke

Jonge vrouwen groeien op met het idee later alles te kunnen worden, net als mannen. Maar die vervloekte biologische klok dwingt háár tot keuzes die híj niet hoeft te maken.

‘Gefeliciteerd met uw baarmoeder. Zorg er goed voor, de tijd gaat nu tellen.’ Zo voelt het wanneer ik, nog geen week 30, de eerste uitnodiging voor het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker uit de brievenbus vis. Dank overheid, voor die baarmoeder in my face: een uitstrijkje om mijn 30ste verjaardag mee te bezegelen.

Het woord baarmoeder klinkt ontzagwekkend, beangstigend haast. Er gaat een oerkracht vanuit, een scheppingsdrang. Een drang waaraan ik nog helemaal niet wil toegeven. Niet nu. Niet nu ik net mijn carrière aan het opbouwen ben.

Toch moet je er als vrouw iets mee: is het niet voor je 30ste dan toch zeker snel erna. Want die veelbelovende vruchtbaarheid vervliegt ook even hard, elk jaar wordt het iets minder: vilein is ze. En als het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), verantwoordelijk voor het bevolkingsonderzoek, dat belletje niet laat rinkelen, dan doen vriendinnen het wel. Hun Instagramwaardige profielfoto’s op WhatsApp maken meer en meer plaats voor foto’s van kirrende baby’s en op borrels worden de wijntjes ingewisseld voor glaasjes limonade.

De onherroepelijke keuze, wel of geen kind, zet de verhouding tussen natuur en cultuur op scherp. De ijdele hoop van de kapitalistische economie de natuur ongelimiteerd te veroveren en overheersen is tanende. En toch: we zijn gewend geraakt te leven in een min of meer maakbare wereld. In een interview met het Poolse weekblad Wysokie Obcasy stelt Zadie Smith, de befaamde Engelse essayist, dat haar generatie ‘de keuze voor het moederschap in dezelfde mand heeft gegooid als de keuze voor een telefoon of shirt’.

Babyboete

Smith vervolgt: het ouderschap is tegenwoordig een ‘lifestylekeuze’. Een keuze bovendien die steeds meer wordt ingegeven door het saldo op je bankrekening. Terwijl onze feministische moeders en grootmoeders de barricaden opgingen voor meer gelijkheid − die we ook grotendeels genieten − ontkomen we niet aan de zogenaamde child penalty. De babyboete dus, de economische boete op baren die vrouwen voor hun kiezen krijgen, mannen niet.

Dat geldt dan wel alleen voor ‘traditionele’ heterostellen, maar de cijfers liegen er niet om. Zo blijkt uit onderzoek van het Centraal Planbureau naar de arbeidsparticipatie en economische zelfstandigheid van vrouwen, gepubliceerd in september 2019, dat de relatieve child penalty in Nederland 39 procent bedraagt. Zo heeft een eerste baby een ‘zeer beperkt effect’ op het inkomen van mannen, zij verliezen zo’n 6 procent aan inkomen. Bij vrouwen daarentegen treedt een verlies van 45 procent aan inkomen op: voilà, zie daar de ­relatieve babyboete van 39 procent voor vrouwen, gecorrigeerd voor sekse, die een gemiddelde weergave is van het inkomensverlies van vrouwen acht jaar na de geboorte van het eerste kind.

Is dat allemaal zo nieuw? Wel in de context van moderne relaties, waarbij de gemeenschappelijke bankrekening − hij stort, zij stort, en lang niet altijd naar rato − de norm is. Waar jonge vrouwen, de potentiële moeders van nu, zijn opgevoed met de gedachte alles te kunnen worden: van cabaretier tot piloot, dromen reiken nu eenmaal ver. Maar ‘moeder’ worden, als antwoord op de veelgestelde ‘wat wil je later worden als je groot bent’-vraag, die optie werd ons niet verteld.

Emancipatiekerk

Moeder worden was altijd al een valse vanzelfsprekendheid, een gegeven tot het moment dat dit toch niet het geval bleek te zijn. En daarom geen onderdeel van onze dromenvocabulaire. En dus studeerden we en studeerden we, meer nog dan onze mannelijke leeftijdgenoten, en reisden we wat af. Naar het buitenland voor studie, stage of vertier, carrière maken kon altijd nog: wie hard genoeg zijn best deed, zou het lukken, onze papieren waren op orde, en we werden daarbij gesteund door onze liefhebbende ouders.

En toen werden we en zijn we groot, 30 dus, zó groot. En plots is daar de confrontatie van die tikkende klok, die voelt als een onvrijwillig aangetrokken bomvest, knip je de draden naar de tikkende klok niet tijdig door, dan gaat de vervulling van verlangens, waarvan je lange tijd niet wist dat je ze had, in rook op.

Dat klinkt wat dramatisch, maar de vraag is wel degelijk: zijn wij vrouwen slachtoffer geworden van ons eigen succes? De vrouwenemancipatie heeft veel gelijk getrokken, maar onze vruchtbaarheid de baas worden, is een illusie en daarmee een vloek in de emancipatiekerk. Of toch niet?

Terug naar Smith en baby’s als lifestylekeuze. Los van de babyboete is de huidige context om voor een kind te kiezen paradoxaal. Want de levensloopplanning schuift op, door flexibilisering van banen en de inkomensonzekerheid (schrijft uw freelancende redacteur), studieschulden en de complexe huizenmarkt. Arbeidssocioloog Fabian Dekker zei eerder in de Volkskrant‘Flex’ is de grootste vorm van anticonceptie. Het leven in de leeftijdsgroep 25-35 staat op pauze, zonder inkomenszekerheid is het moeilijk plannen.’

Guardian-columnist Arwa Mahdawi schreef – mét tikkende biologische klok – dat het krijgen van kinderen voor haar voelt als een onbetaalbare luxe, door de onzekere banen- en huizenmarkt. Grote gezinnen lijkt haar iets voor de lucky few, zoals de Madonna’s en de Boris Johnsons van deze wereld, de een met zes kinderen, de ander lid van de Five Kids Club.

Kunstmatige baarmoeder

Maar les faits sont faits, de feiten worden gefabriceerd, in de vrij vertaalde woorden van de Franse filosoof Gaston Bachelard. En ook feiten bewegen mee met de tijdgeest. Zo bieden bedrijven als Apple, Google en Facebook hun vrouwelijke werknemers gratis egg freezing aan volgens Business Insider. Over secundaire arbeidsvoorwaarden gesproken: de nieuwe ‘promotie’ behelst doorwerken en je vruchtbaarheid verzetten. Controversieel ook, want is werk dus belangrijker dan het hebben van een gezin? En kunnen vrouwen niet én én hebben, zonder zo’n drastische ingreep in de natuur?

Beeldvorming over ambitieuze vrouwen, die ook moeder zijn of die die wens koesteren, is hier minstens zo belangrijk. Dat bewees De Telegraaf maar weer eens met de recente kop ‘Kan een moeder wel premier zijn?’, boven een artikel over de nieuwe minister-president van België, Sophie Wilmès. Juist, een vrouw, en ‘saillant detail’: moeder van vier kinderen. De kop riep veel kritische reacties op (marketingpunten voor de rechterbuur), feministisch Nederland sprong op het Twitterbordes en EU-commissaris Frans Timmermans noemde de kop ‘laat-Middeleeuws’.

De vraag stellen is hem beantwoorden: ja, het kan. Kijk naar Nieuw-Zeeland, waar de vrouwelijke premier Jacinda Ardern een modern rolmodel is (die haar baby meenam naar de Algemene Vergadering van de VN). Maar vanzelfsprekend of makkelijk is het nog altijd niet, sterker: het lijkt moeilijker dan ooit.

Wellicht snelt de techniek ons tegemoet in de vorm van kunstmatige baarmoeders, voor wie wil, maar tot die tijd in onze gelijkheidsstrijd: laat vrouwen niet de dupe zijn van de natuur. Mannen, deel mee in dit dilemma. Werkgevers en overheid, investeer in de toekomst en schep betere (zzp-)voorwaarden à la het Scandinavisch model. Les faits sont faits.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden