Is dit proportioneel politieoptreden?

Waarom etnisch profileren naast ongepast ook gevaarlijk is.

Nella Hassell aangepakt door motoragent, still uit filmpje.

Het staande houden van Typhoon in zijn hybride was nog niet collectief verwerkt met het schuldbewust lofprijzen van de nuchtere rapper, zijn leven en zijn werken, of Nella Hassell, ook donker, werd door een motoragent in Capelle aan den IJssel hardhandig in haar gezicht gemept.

Haar hoofd sloeg er twee keer van achterover.

De politie kwam snel met een verklaring: een eerdere poging tot aanhouding en veertig opstandige personen. Dus nog maar eens goed gekeken naar dat filmpje. Na zo'n twintig keer zag ik nog steeds alleen een vrouw die staat te discussiëren met een andere agent. Waarop een motoragent naast haar plotseling harde tikken uitdeelt: elleboogstoot, vuist tegen haar kaak, klap tegen die kaak. Mogelijk gaan we horen dat mevrouw zich niet hield aan een bevel zich te verwijderen, maar of dit proportioneel politieoptreden was, blijft de vraag.

Tekst gaat verder onder de video.

Vlak voordat het filmpje opduikt vraag ik net aan Otto Adang of de politie zich voldoende bewust is van het, volgens hem zelf, immense belang relaties met álle burgers te onderhouden. En Otto Adang zegt kortweg: 'Nee.'

Voordat agenten op een situatie afgaan, moeten ze zichzelf altijd vijf vragen stellen, waaronder 'Wat is mijn doel?' en 'Mag ik dat doel bereiken?'. Die vragen zijn geformuleerd door Adang: lector openbare orde en gevaarbeheersing aan de Politieacademie en sinds april bijzonder hoogleraar veiligheid en collectief gedrag aan de Rijksuniversiteit Groningen.

VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra zegt nu dat etnisch profileren door de politie 'erbij hoort', omdat 'bepaalde bevolkingsgroepen nu eenmaal zwaarder vertegenwoordigd zijn in criminele activiteiten'. Stél dat het waar zou zijn dat dubbel zoveel mensen van een bepaalde etniciteit bepaalde delicten plegen, zegt Adang ('Maar politiecijfers zeggen alleen iets over wat de polítie doet'). En stel dat je daarom bepaalde keuzes bij aanhoudingen maakt. 'Dan nóg is een minderheid van die groep crimineel. Dan nóg heeft het grootste deel van de mensen die je controleert dus niets fout gedaan.' Door het 'moet kunnen' van Zijlstra wordt 'een veel te groot deel van de samenleving tot 'de ander' bestempeld'. En daarmee creëer je conflict.

Is dat niet gevaarlijk? Adang: 'En dat is gevaarlijk.'

De introductie van 'stopformulieren', zoals GroenLinks voorstelt, waarop agenten zouden moeten noteren waarom ze iemand staande houden? Ook een bijzonder slecht idee. Adang: 'Je moet daar etniciteit op noteren. Zie je het gevaar niet? Etniciteit registreren versterkt het gevoel van 'de ander' alleen maar.'

Dertig jaar onderzoekt gedragswetenschapper Adang nu hoe politie en burgers met elkaar omgaan. Als relexpert bezocht hij honderden risico-voetbalwedstrijden, protestacties en potentiële relsituaties en bestudeerde hij hoe zaken escaleren. In een samenleving die polariseert toont hij al jaren aan dat relaties, dat wil zeggen enige mate van wederzijds belang en een gevoel van veiligheid en iets gemeenschappelijks, overal het verschil maken tussen wel of geen rel (en tussen wel of geen verzoening daarna).

Rapper Typhoon.

De Mobiele Eenheid staat, anders dan de oproerpolitie in andere landen, hier dankzij Adangs onderzoek niet meer meteen met de knuppel klaar. ME'ers lopen zo lang mogelijk in groepjes rond en praten met mensen (en ze geven dan niet opeens een knal tegen je kaak). En kijk, zeg ik: Nederland kende nog geen grote, meerdaagse rellen zoals Frankrijk en Engeland. 'Er zijn altijd meer factoren' zegt Adang bescheiden. 'We hebben die rellen nóg niet gehad.'

Hij ziet nu te veel burgers 'voor wie het helaas nog steeds niet vanzelfsprekend is dat zij óók Nederlands burger zijn'. Noemt het schrikbarend hoe vaak mensen hier tussen de regels als 'de ander' worden weggezet: 'Zelfs burgemeester Aboutaleb van Rotterdam kreeg in Buitenhof de vraag hoe in 'zijn kringen' over IS werd gedacht'.

Onderzoeker Otto Adang: 'We hebben die rellen nóg niet gehad.'

Ieder gebruik van het woord 'wij' is hoe dan ook oppassen, vindt Otto Adang: 'Je bakent er ook mee af wie níét 'wij' is. Maar tegen al zijn adviezen in hamert Nederland nu al tien jaar op een 'harde aanpak' van exclusieve bevolkingsgroepen, van een 'zij', bijvoorbeeld Marokkaanse Nederlanders. Het is dus wel verklaarbaar dat je zoiets gaat terugzien bij de politie.

De 'aard van relaties tussen de politie en bepaalde groepen van de bevolking' wordt daarom het voornaamste onderzoeksthema van Adangs nieuwe leerstoel, betaald door de Politieacademie. Wie weet wordt er dan weer eens naar hem geluisterd. 'Het verschil tussen 'wij' en 'zij' zit heel diep in mensen', zegt Adang. 'Maar 'wij en zij' zijn gelukkig flexibele begrippen. Wíe dat zijn, dat kunnen we veranderen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden