Ironisch: hoe minder werk er is, hoe groter de stress zal zijn

Beeld de Volkskrant

De directeur van De Nederlandsche Bank, Klaas Knot, luidde onlangs de noodklok. Ondanks dat de Nederlandse economie op volle toeren draait, stijgen de lonen nauwelijks. Dat moet anders, vindt Knot. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) publiceerde afgelopen vrijdag cijfers waaruit blijkt dat het aandeel van arbeid in het nationaal inkomen, de zogenoemde arbeidsinkomensquote, vorig jaar opnieuw is gedaald. Viel in 1995 nog 81 procent van het inkomen toe aan de factor arbeid, in 2016 was dat slechts 73 procent.

Ook in de VS stijgen de lonen nauwelijks, terwijl de werkloosheid met 4,3 procent laag is. Ten tijde van de dotcom-bubbel, eind jaren negentig, stegen de lonen gemiddeld met meer dan 5 procent per jaar, en tijdens de huizenbubbel, tien jaar geleden, met meer dan 4 procent. Nu blijft de loongroei in Amerika onder de 3,5 procent steken. Net als in Nederland is in de VS het aandeel van arbeid in het nationaal inkomen gedaald; van 66 procent in de jaren tachtig tot 60 procent in 2016.

De daling van de arbeidsinkomensquote is een wereldwijd fenomeen. Ten dele wordt dit verklaard door de opkomst van technologiebedrijven als Facebook, die met minimale inzet aan arbeid veel waarde weten te creëren. Een belangrijker verklaring is dat door het wegvallen van het IJzeren Gordijn het aanbod van arbeid fors is toegenomen. Na de uitbreiding van de EU met de landen uit het voormalig Oostblok en de toetreding van China tot de Wereldhandelsorganisatie in 2001, raakte de arbeidsinkomensquote wereldwijd in een vrije val.

Volgens het Internationaal Monetair Fonds werkten in 2005 bijna een miljard mensen in op export gerichte sectoren, een verdrievoudiging ten opzichte van de periode van voor de val van de Berlijnse Muur. En hoewel de schok die met name China's toetreding tot de WTO teweegbracht achter ons ligt, blijft het wereldwijde arbeidsoverschot de lonen onder druk zetten. Het is met de lonen net als met het oppompen van een lekke band; zodra er druk op komt te staan, loopt hij weer leeg.

De voor de hand liggende oplossing is dat de overheid de overwinsten die bedrijven opstrijken afroomt via belastingheffing. In plaats van de belastingdruk op arbeid te verhogen en die op winst te verlagen zoals de afgelopen vijftien jaar is gebeurd, moet de belasting op winst omhoog en die op arbeid omlaag. Ook moet er worden geïnvesteerd in scholing, omdat er met name een overschot is aan laagopgeleide arbeid. Alleen opereert de Nederlandse overheid niet in een vacuüm. Als de winstbelasting in Nederland te zeer wordt verhoogd, zoeken bedrijven hun heil elders.

Beter zou zijn om een kleiner arbeidsaanbod te hebben. Thomas Piketty heeft in Kapitaal in de 21ste eeuw gedocumenteerd hoe de inkomens- en welvaartsverschillen onverbiddelijk toenemen omdat het rendement op kapitaal systematisch groter zou zijn dan de economische groeivoet. Een uitzondering hierop is de periode van 1920 tot 1980. Piketty verklaart dat aan de hand van de welvaartsvernietiging tijdens de twee wereldoorlogen.

Het ligt echter meer voor de hand dat de verkleining van de inkomens- en welvaartsverschillen in die periode het gevolg is van de vernietiging van vele miljoenen mensenlevens en het optrekken van het IJzeren Gordijn, waardoor het Westen te maken had met een tekort aan arbeid.

Brad DeLong van Berkeley University vroeg zich vorig jaar af wat er gebeurt als mensen helemaal overbodig worden in het productieproces zoals met paarden is gebeurd na de uitvinding van de auto. In 1915 waren er meer dan 21 miljoen paarden in de VS; tegenwoordig bedraagt de paardenpopulatie niet meer dan 7 miljoen. Zullen de kapitalisten nog steeds bereid zijn iedereen van een bestaansminimum te voorzien als ze mensen niet langer nodig hebben?

Zelfs als de kapitalisten bereid zouden zijn iedereen van een bestaansminimum te voorzien, zal dat dan toereikend zijn om een zinvol bestaan te leiden? Het aantal wanhoopsdoden (door zelfmoord en verslaving) onder witte laagopgeleide Amerikanen is sinds 2001 spectaculair gestegen. Ook in Nederland is sinds 2013 een stijging van het aantal wanhoopsdoden waarneembaar, hoewel het te vroeg is om van een trend te spreken (mede omdat het CBS in 2013 de systematiek heeft veranderd).

Hassan Bahara verzuchtte afgelopen zaterdag dat Nederland vaak een stressveroorzakend rotland is. De ironie is dat hoe minder werk er is, hoe groter de stress zal zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.