ColumnFrank Kalshoven

Instrumenten van bevolkingspolitiek. Die studie zou ik graag lezen

Zes van de zeven toekomstbeelden voor de omvang en samenstelling van de Nederlandse bevolking in 2050, zoals deze week gepresenteerd door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (Nidi), voorzien een grotere, diversere en grijzere bevolking. Grijzer en diverser wordt Nederland sowieso, maar in dat zevende toekomstbeeld krimpt de bevolking licht.

Welke toekomst willen we? Het keuzepalet schetsen de demografen met flair. En hoe komen we daar dan? Hierop geven de demografen geen antwoord. Er mist iets.

In de kern is demografie een zalig simpel vak. Er is een voorraad mensen (de Nederlandse bevolking in 2020). Deze voorraad verandert van jaar op jaar door geboorten en sterften, die samen het geboortesaldo bepalen. En er zijn vertrekkers en nieuwkomers die samen het migratiesaldo bepalen. Ken je de startvoorraad, het geboortesaldo en het migratiesaldo, dan kun je de toekomst uitrekenen.

De demografen van CBS en Nidi bouwen hun toekomstbeelden door voor elk van de vier variabelen (geboorten, sterften, immigratie, emigratie) uiteenlopende aannamen te maken. Zo leidt de combinatie van een stijgend geboortecijfer met een stijgende levensverwachting in combinatie met een hoog positief migratiesaldo tot een stevige bevolkingsgroei van 17,4 miljoen mensen nu tot 21,8 miljoen mensen in 2050. Kiezen we juist een laag geboortecijfer, stagnerende levensverwachting en opdrogende migratie, dan krimpt de bevolking tot 17,1 miljoen mensen.

Het verschil tussen het toekomstbeeld met de hoogste en dat met de laagste bevolkingsgroei is dus bijna 5 miljoen mensen. Er valt iets te kiezen.

Geen keuze gemaakt

Maar kiezen, daar doen de demografen niet aan. ‘Het is niet aan demografen om te bepalen welke bevolkingsontwikkeling wenselijk is. Het is aan de politiek om doelen te formuleren en belangen af te wegen’, schrijven ze in hun slothoofdstuk.

Dat mag zo wezen, maar zo maken de onderzoekers zich er wat mij betreft toch te makkelijk vanaf. Want wat zo onbesproken blijft, en belandt in een niemandsland, is het ‘hoe’. Stel politicus A kiest toekomst Krimp om uit te komen op 17,1 miljoen mensen in 2050. Welk beleid kan hij dan voeren om uit te komen op het gewenste geboortecijfer, sterftecijfer, immigratie- en emigratiecijfer? En van hetzelfde laken een pak voor politicus B die gaat voor toekomstbeeld Groei? Welke maatregelen kan hij nemen?

Deze lacune in de studie is geen toeval, en valt de demografen ook nauwelijks te verwijten. Het is een ingesleten traditie. Zelf schrijven de onderzoekers: ‘De Nederlandse regering voert geen expliciet bevolkingsbeleid dat tot doel heeft een gewenste ontwikkeling in de omvang en samenstelling van de bevolking te realiseren. Dit regeringsstandpunt dateert uit 1979 en werd geformuleerd naar aanleiding van het rapport van de Staatscommissie Bevolkingsvraagstuk, beter bekend als de commissie-Muntendam.’

Als je geen beleid voert, hoef je natuurlijk ook niet na te denken over instrumenten.

Breek met de traditie

Maar het lijkt me hoog tijd met deze traditie te breken. Er zijn steeds meer politieke partijen die wél een opvatting hebben over omvang en samenstelling van de bevolking, of je dat nu leuk vindt of niet. En bij gebrek aan serieuze beleidswetenschap over dit onderwerp kunnen die roepen wat ze willen. Nog los van deze politieke realiteit voert Nederland vandaag de dag op talloze terreinen beleid dat invloed heeft op de bevolkingsomvang en -samenstelling. In de zorg, in onderwijs en kinderopvang, op de arbeidsmarkt. We kijken alleen nooit naar dat beleid met een demografische bril.

Instrumenten van bevolkingspolitiek. Die studie zou ik graag lezen.

Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek. Reageren? Email: frank@argumentenfabriek.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden