Ingrijpen in Libië is urgent nodig

Europa is verantwoordelijk voor veiligheid in de eigen voortuin. En Libië - niet IS of Oekraïne - is nu de grootste verspreider van onveiligheid.

Strijders van de Libische Dageraad bewaken een mobiele controlepost van de Mediterraanse stad Sirte. Beeld ANP

In Nederland bepalen Oekraïne en Islamitische Staat sinds 2014 het veiligheidsbeeld. De MH17-ramp en het jihadisme heeft het ver-van-mijn-bed gevoel over conflicten en instabiliteit vervangen door angst en onzekerheid. Politici zijn tot inkeer gekomen dat buitenlands beleid, veiligheid en defensie meer aandacht en ook meer middelen vereisen. Opvallend is dat verspreider van onveiligheid nummer één - de anarchie in Libië - nauwelijks aandacht krijgt. Sinds de luchtbombardementen van de NAVO in 2011 verkeert het land in een vrije val. Het is een ongecontroleerd pakhuis van wapens voor jihadisten in Sahellanden als Niger en Mali. Libië is een doorvoerland voor drugshandel en mensensmokkel richting Europa. In afwezigheid van een functionerende overheid is het land tevens aantrekkelijk voor IS, dat steeds meer steden aan de kust controleert.

Dick Zandee. Beeld .

Italië krijgt de zwaarste klappen te verduren. In 2014 staken 160 duizend bootmigranten over. Oproepen van Rome aan de EU-partners om het land te hulp te komen hebben weinig resultaat gehad. Met de opkomst van IS in Libië heeft Italië recentelijk gepleit voor militair ingrijpen in Libië zelf om een eind te maken aan de anarchie. De IS-strijders staan niet aan de poorten van Rome, maar een jihadistisch kalifaat tegenover Sicilië stelt ook niet gerust. De Italiaanse noodkreten lijken opnieuw aan de rest van Europa voorbij te gaan. Toch lijken er meer mogelijkheden te zijn om Libië te stabiliseren dan een eind te maken aan het agressieve gedrag van Poetin en de IS-terreur in Irak en Syrië. Drie stappen zijn nodig.

Europees Antwoord

Ten eerste vereist het drama in de wateren ten zuiden van Italië een Europees antwoord. Hoe kunnen de Europese landen nog geloofwaardig zijn met hun pleidooien voor mensenrechten en humanitaire hulp terwijl duizenden migranten het leven laten bij hun overtocht in gammele bootjes op weg naar Europa? De huidige operatie Triton van het EU-agentschap voor de grensbewaking Frontex schiet in vele opzichten tekort. Ze is te beperkt in actieradius, in menskracht en middelen. Maar bovenal is Triton gericht op bescherming van de Schengen-buitengrenzen en niet op redding van levens.

De Italianen hebben zelf met hun marine-operatie Mare Nostrum laten zien dat het anders kan. Het argument dat varen tot voor de kust van Libië alleen maar meer bootmigranten aantrekt, snijdt geen hout. Sinds het einde van Mare Nostrum (oktober 2014) is de migratiestroom onverminderd voortgegaan. De Europese maritieme landen moeten Italië gaan helpen. Een gezamenlijke inzet van marine- en kustwachtschepen, patrouillevliegtuigen en helikopters is nodig voor hervatting van Mare Nostrum. Lukt dit niet in de EU op basis van consensus, dan kan het onbenutte artikel uit het Verdrag van Lissabon voor een kopgroep worden geactiveerd. In ieder geval mogen politieke en juridische haarkloverij geen excuus meer zijn voor ontwijking van Europese solidariteit.

Militaire operatie

Ten tweede is een militaire operatie op de grond in Libië nodig om de anarchie te beëindigen en de opbouw van een functionerende staat mogelijk te maken. Afrikaanse en Arabische landen dienen de kern van deze interventiemacht te leveren. Waar eerder bereidheid ontbrak om op de grond op te treden, kan de snelle verspreiding van IS tot een omslag leiden. Een VN-mandaat zal nodig zijn. China en Rusland hebben ook belang bij stabilisatie in Libië, waardoor het vetoprobleem zich waarschijnlijk niet voordoet. Ervaringen met de VN-operaties in Mali en de Centraal Afrikaanse Republiek - met steun van beide permanente leden van de Veiligheidsraad - bieden goede hoop. De Afrikaanse Unie of de Arabische Liga zou de leiding op zich moeten nemen. Zo nodig en desgevraagd kunnen Europese landen en de Verenigde Staten hoogtechnologische militaire diensten leveren op gebieden als inlichtingen en andere ondersteuning. De operatie moet wel groen zijn. Blauwhelmen zullen IS niet imponeren en zullen eerder het slachtoffer van IS worden dan de afdwinger van vrede.

Politieke oplossing

Parallel aan het militaire spoor is een politieke oplossing nodig. Gezien de versplintering van facties met een lokale machtsbasis zal een strak geleide eenheidsstaat als onder Kadhafi lastig te realiseren zijn. Libië heeft een nieuwe constitutie nodig met een mengeling van essentiële centrale bevoegdheden - vooral op het gebied van de gezagsinstrumenten als politie en leger - en regionale autonomie op andere terreinen. Totstandkoming van nieuwe staatsregelingen vereist de nodige tijd. In andere mislukte staten als Bosnië en Kosovo is eerder sprake geweest van een internationaal overgangsbestuur. Dat model zou ook in Libië toegepast kunnen worden. Internationale diplomatieke betrokkenheid is vereist en liefst van ervaren politieke onderhandelaars van het kaliber Kofi Annan met bijstand van de bestaande VN-onderhandelaar Bernardino León.

Europa draagt verantwoordelijkheid voor de veiligheid in de eigen voortuin. Ze moet en kan geen veiligheid opleggen aan Libië. Wel zou de Europese Raad, die zich in juni weer buigt over de Europese veiligheid en defensie, de eigen betrokkenheid gestalte kunnen geven. Ze kan de politieke impuls geven om het tij te keren in Libië en het gat van onveiligheid op driehonderd kilometer van de Europese kust te dichten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden