Tv-recensieJulien Althuisius

Ineens waren er twee zwaarden waarmee Johan van Oldenbarnevelt zou zijn onthoofd

Op 13 mei 1619, een dag nadat hij werd veroordeeld voor landverraad, werd Johan van Oldenbarnevelt op het Binnenhof in Den Haag geëxecuteerd. Nadat hij zijn laatste woorden (‘Mannen, gelooft niet dat ik een landverrader ben, ik heb oprecht en vroom gehandeld, als een goede patriot, en zo zal ik sterven’) had uitgesproken, werd hij door beul Hans Pruijm onthoofd. Het zwaard waarmee dat gebeurde staat tentoongesteld in Het Rijksmuseum in Amsterdam.

Tenminste, dat werd lange tijd aangenomen. Onlangs werd er in Duitsland een ander zwaard ontdekt waarvan ook wordt beweerd dat Johan van Oldenbarnevelt ermee werd onthoofd. Welk zwaard is het nu? Die vraag werd gisteravond beantwoord in de eerste aflevering van het nieuwe Avrotros-programma Historisch bewijs, waarin experts van het Rijksmuseum de echtheid van belangrijke museumstukken onderzoeken.

De leader was veelbelovend, met bombastische muziek, beelden van het Rijksmuseum in schemerlicht en close-ups van microscopen met willekeurige voorwerpen eronder. Even later keek Martine Gosselink, hoofd Geschiedenis bij het Rijksmuseum en inmiddels de nieuwe directeur van het Mauritshuis, met minister-president Mark Rutte uit over het Binnenhof, de plek waar de onthoofding had plaatsgevonden. ‘Je moet je voorstellen’, zei Rutte, ‘we komen uit die Spaanse tijd. We worden een republiek. En de man die daar wordt onthoofd, is de man die alles heeft georganiseerd zodat dit land bestuurbaar werd. Dat is een onbestaanbaar gegeven.’ Rutte vond het vanzelfsprekend ‘waanzinnig’ dat het Rijksmuseum de zwaarden ging onderzoeken.

Een technisch onderzoek van het Amsterdamse zwaard leverde niets op. ‘Geen organische resten, geen huid, geen bloed’, zei onderzoeker Ellen Bork. Dus toog hoofd Conservation & Science Robert van Langh naar ­Engeland om foto’s van de twee zwaarden te laten zien aan een Britse expert. Ondertussen werd in Nederland door gemeentearchieven gezocht om de geschiedenis van het Nederlandse zwaard te achterhalen.

Een 3D-animatie van Johan van Oldenbarnevelt.Beeld Avrotros

Ergens is het wat wrang, dat de dood van een belangrijk staatsman een paar honderd jaar later ter vermaak dient van hetzelfde volk waarvoor hij stierf. Maar Historisch bewijs ging goed met die gevoeligheid om. Behalve een spannende speurtocht die langs laboratoria, eeuwenoude archieven en Britse fanatici met bruine colbertjes leidde, leerde de aflevering wie Van Oldenbarnevelt precies was, waarvoor hij stond en hoe oneerlijk het proces was dat uiteindelijk tot zijn doodvonnis leidde. Een 3D-animatie van Van Oldenbarnevelts hoofd (compleet met bewegende ogen) was weliswaar doodeng, maar maakte hem ook menselijker.

Na ruim een halfuur zag het er niet goed uit voor ­Nederland. Beulzwaarden hadden vrijwel altijd een stomp uiteinde en het Amsterdamse zwaard had een punt. Bovendien was dat zwaard niet te herleiden tot Pruijm, de beul. Het Duitse zwaard daarentegen had wel een stomp uiteinde en was duidelijk van Pruijm geweest (zijn naam stond er zelfs in gegraveerd). Hoewel de spanning er tot het allerlaatste moment in werd gehouden, was duidelijk wat hier ging gebeuren. Het echte zwaard ligt niet in Nederland, maar in Duitsland. Zijn we er toch weer ingetuind.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden