Column Martin Sommer

Ineens hebben we ogenschijnlijk een kabinet van struikelaars

Ineens hebben we ogenschijnlijk een kabinet van struikelaars, en gaat er geen week voorbij zonder de vraag of ze de Kerst wel halen. Hoe kan dat nou zo plotseling? Events, dear boy, zou premier Macmillan zeggen. Incidenten, zoals afgelopen week minister Bijleveld (Defensie) ondervond met haar verzwegen burgerdoden.

Maar dat is te mager als verklaring. Hoogtepunt voor het kabinet, tevens het omslagpunt, was Prinsjesdag. Toen kon minister Hoekstra (Financiën) een fors overschot aankondigen, plus het plan om nog eens gratis voor niks 50 miljard te lenen. Strategische fout. Sindsdien wordt het Malieveld wekelijks omgeploegd door ontevreden beroepsgroepen. Hoge verwachtingen, diepe teleurstellingen, dat is de formule van de aaneengeregen politieke crisettes die we nu meemaken.

Volgende week is het de beurt aan staatssecretaris Snel (Belastingen) om spitsroeden te lopen in de Kamer, vanwege het drama van de kinderopvangtoeslagen. Duizenden gezinnen kregen een terugvordering van de Belastingdienst na vermeende fraude. De gevolgen waren dramatisch: enorme schulden, sommigen verloren hun baan, anderen hun huis.

Ineens hebben we ogenschijnlijk een kabinet van struikelaars. Door incidenten, zoals afgelopen week minister Bijleveld (Defensie) ondervond met haar verzwegen burgerdoden. Beeld ANP

Om de fraude tegen te gaan, bestond er een speciaal team waar men er nogal speciale ideeën op na hield over het eigen optreden. ‘Zero tolerance’ was nog de keurigste uitdrukking. ‘Echt alles dichtdraaien’, ‘afpakjesdag’ en ‘licence to disturb’ werd ook gebezigd. Lees het onthullende rapport-Donner hierover, en ook dagblad Trouw en RTL verdienen vermelding. De koning moet al iets hebben voorvoeld toen hij tijdens diezelfde Prinsjesdag namens de regering voorlas dat ‘de menselijke maat uit het zicht dreigt te raken’.

Maar als je doorleest in dat rapport van Donner, gaat er aan dat onbarmhartige ingrijpen van de Belastingdienst een en ander vooraf. In 2006 kwam de Kinderopvangtoeslag tot stand, uit te voeren door de Belastingdienst. Die stond niet als erg vrijgevig te boek, en kreeg om die reden van de Kamer de aansporing om de toeslagen vlot uit te keren en vooral niet overijverig te gaan controleren.

Tot er gefraudeerd werd, in combinatie met een neergaande conjunctuur. Toen moest er ineens ‘keihard’ worden ingegrepen. Jantje lacht werd Jantje huilt. Dezelfde politici die nu vooraanstaan om schande te roepen over de bejegening door de Belastingdienst (Omtzigt), eisten in 2011 op hoge toon dat de fraudeurs met gezwinde spoed zouden worden aangepakt.

Slachtoffers van de ­Belastingdienst willen niet alleen schadeloosstelling en excuses, maar ook ‘erkenning’. Staatssecretaris Snel is ‘bereid die erkenning uit te spreken’. Beeld Martijn Beekman

Het gaat hier om een patroon. De toeslagenaffaire is een kopie van het PGB-schandaal onder het vorige kabinet. Ook dat begon met een vrijgevige overheid. Daarna fraude, boze politici en een instantie (de SVB) die de nieuwe strengheid zou demonstreren. Betalingen stopgezet, rechthebbenden ontredderd, een staatssecretaris die kantje boord overleefde. Het eind van het liedje was dat de PGB’s weer vrijwel ongecontroleerd werden uitbetaald.

Ik las dat de slachtoffers van de Belastingdienst niet alleen schadeloosstelling willen en excuses, maar ook ‘erkenning’. Staatssecretaris Snel is ‘bereid die erkenning uit te spreken’. Hetzelfde was me ook al opgevallen bij de boze boeren op het Malieveld. Ook zij wilden ‘erkenning’. Burgerij en overheid in Nederland onderhouden een dubbelzinnige relatie. Burgers willen niet alleen diensten, maar ook erkenning, meegevoel, liefde bijna. Hoge verwachtingen dus. En de overheid komt daar graag aan tegemoet. Onze overheid straalt liefst uit dat de meeste mensen deugen. We komen er samen wel uit, zoals vroeger met het roken. Terug naar de menselijke maat, zoals de koning al zei.

Minder populair is het idee dat aan die wortel onvermijdelijk een stok vastzit. Dat het prachtige maatwerk, als je er wat langer over nadenkt, niet minder maar méér van de gehate bureaucratie oplevert. En dat een overheid die zo dichtbij komt met zijn erkenning en vriendschap, die bij je in de keuken aanschuift om jouw sores te bespreken, dat die overheid er zelf ook een agenda op na houdt, zich met je privéleven gaat bemoeien, en dat ze van die deugende burgers liefst deugdzame burgers zou maken naar eigen beeld en gelijkenis.

Na de grondige mislukking van de participatiewet weet staatssecretaris Van Ark niets beters te bedenken dan een tegenprestatie van mensen in de bijstand Beeld ANP

En dan is ineens het hele staatsapparaat, dat zich het liefst op een soort Ikeatoon tot ons richt van jij en jou en van a naar beter, een barse koddebeier geworden. De wet is de wet. De deugende burger blijkt dan in ambtelijke ogen een calculerende burger. De vriendelijke overheid is tegelijk zelf aan het calculeren geslagen, met algoritmen en al, om de postcodes te achterhalen van frauderende bijstandtrekkers. En ze is hardleers bovendien, want na de grondige mislukking van de Participatiewet weet staatssecretaris Van Ark niets beters te bedenken dan een tegenprestatie van mensen in de bijstand. Zoals president Reagan ooit zei: ‘The most terrifying words in the English language are: I’m from the government and I’m here to help you’.

Deze week stuitte ik op een fonkelnieuwe site waar het Rijk as over het eigen hoofd strooit. Hij heet ‘Uw vergissing herstellen bij de overheid’. Bij het aanvragen en invullen van formulieren voor een uitkering of toeslag gaat soms iets mis, aldus de tekst. Dan kunnen mensen ernstig in de knel komen, en dat is natuurlijk niet de bedoeling. Vandaar dat u via dat e-formulier uw vergissing kunt herstellen. Het is allemaal mierzoet en inlevend opgeschreven. Tot helemaal onderaan toch iets van het staatsbeton door de bloemetjes schemert. ‘Alle velden moeten worden ingevuld.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden