Media inPolen

In Polen zorgt de uitreiking van de Nobelprijs voor verdeeldheid

Waarover maken de media in Polen zich druk? Over de Nobelprijs voor schrijver Olga Tokarczuk: geen nationale trots maar rechtse verontwaardiging, leest onze correspondent Jenne Jan Holtland.

Voor veel landen kun je prima de stelling verdedigen dat tragedies, voetbalkampioenschappen en andere gewichtige momenten de mensen dichter bij elkaar brengen. In Polen wil dat maar niet lukken. Daar ligt het omgekeerde meer voor de hand: hoe groter de gebeurtenis, des te groter de verdeeldheid. Dat bleek deze maand eens te meer, toen romancier en essayist Olga Tokarczuk in Stockholm de Nobelprijs voor de Literatuur in ontvangst mocht nemen.

Aan haar boeken ligt het niet, die zijn in eigen land niet aan te slepen. De problemen beginnen bij de politieke ideeën van Olga Tokarczuk. Naast auteur is ze feministe, vegetariër, links (een ‘lewicowa’ in het Pools) en anti-nationalist. Do Rzeczy, één van de huisbladen van rechts denkend Polen, zette haar op de cover met de tekst: ‘Het onverteerbare dieet van Olga Tokarczuk’. Volgens het hoofdartikel verkiest Tokarczuk niet-Polen boven Polen, niet-katholieken boven katholieken, ja zelfs ‘dieren boven mensen.’

Weekblad W Sieci, nog zo’n titel die niet mag ontbreken op de rechts-patriottische keukentafel, bracht een dankwoord in herinnering van een paar jaar geleden, toen Tokarczuk in eigen land de prestigieuze Nike-prijs won. Ze zei bij die gelegenheid dat haar landgenoten niet alleen slachtoffers maar ook ‘kolonisten’ waren geweest, ‘slaveneigenaren of moordenaars van Joden’. Als kenner van de grensgebieden weet Tokarczuk dat het moderne (homogene) Polen ten koste is gegaan van een melting pot aan Duitstaligen, Joden, Oekraïners, Rutheniërs en Litouwers. Je hoeft Polen maar af te schilderen als moordenaars, en ‘boem, je hebt een prijs!’, smaalde W Sieci.

Na Czeslaw Milosz (1980) en Wyslawa Szymborska (1995) wéér een linkse schrijver die een telefoontje krijgt uit Zweden, klaagde een Poolse senator, tot 2018 lid van de regerende PiS-partij. Opvallend: van haar literatuur wist deze Waldemar Bonkowski naar eigen zeggen vrijwel niks. Toch zag hij in Tokarczuk een ‘Polen-vreter’, zo’n type dat in haar romans de kleine, godvrezende Pool van het platteland gaar kookt in een kosmopolitisch soepje.

Van vegetariër was Tokarczuk daarmee een heuse kannibaal geworden, analyseerde dichter Jacek Dehnel in het links-liberale dagblad Gazeta Wyborcza. De wortels van de rechtse boosheid vond hij in een ‘mythe’ uit de vroege jaren negentig. ‘Die mythe zegt dat er een almachtig, links genootschap bestaat met tentakels over de hele wereld.’ Een genootschap dat de wereld van de cultuur beheerst en voorkomt dat vaderlandslievende auteurs in de prijzen vallen. Soms krijgt dat genootschap een etiket, schrijft Dehnel, zoals ‘de Joden’, de ‘marxisten’ of ‘George Soros’, en soms ook niet.

Ondertussen had een rechtse twitteraar (een ‘prawicowy’) een foto uit de archieven gevist waarop de piepjonge student Tokarczuk te zien was: nog zonder haar kenmerkende dreadlocks maar mét een worstje aan een stokje, roosterend boven een kampvuur. Het conservatieve webportaal Niezalezna maakte er een enthousiast bericht van. Van vegetariër naar kannibaal naar hypocriet, zoiets kon alleen een Nobelprijswinnares presteren.

In haar poëtische dankrede in Stockholm betoogde Tokarczuk dat de wereld van vandaag gebroken is, uiteengevallen in stukjes en eindeloos gerubriceerd en dat literatuur de enig resterende manier is om de wederzijdse afhankelijkheid van mens en natuur te vangen.

Maar de scherven in haar eigen land bleken niet meer te lijmen. Op de staats-tv schoof de rechtse columnist Piotr Semka haar de schuld in de schoenen voor de verdeeldheid. Ze had zelf het ‘politieke conflict’ opgezocht. Over haar literatuur is het nauwelijks gegaan, treurde Jacek Dehnel in zijn essay in Wyborcza. ‘We zijn in een rituele dans beland.’ Een Poolse dans zonder einde.

Jenne Jan Holtland is correspondent in Warschau.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden