In Oekraïne staat de toekomst van de Europese orde op het spel

In november is het een jaar geleden dat in Kiev de Euro-Maidanopstand plaatsvond. Grote delen van de bevolking van Oekraïne, vooral jonge mensen, kwamen in verzet tegen president Viktor Janoekovitsj, die weigerde het associatieverdrag met de Europese Unie te ondertekenen en in plaats daarvan een douane-unie met Rusland wilde sluiten. Dat zou voor Oekraïne een verschuiving richting Oosten zijn geweest en met de toetreding tot Poetins Euro-Aziatische unie zou elke kans op lidmaatschap van de EU voorgoed verkeken zijn.

In het licht van de aanhoudende crisis in Oekraïne moeten we dit beginpunt vooral niet vergeten. Het was de eerste pro-Europese revolutie in de 21ste eeuw, teweeggebracht door verzet tegen Russische invloeden en post-Sovjetcorruptie.

Er is sindsdien veel gebeurd: Rusland is een onofficiële oorlog begonnen, waarbij de Krim eerst werd bezet en daarna ingelijfd. Daarna heeft het Kremlin de oorlog in het oosten van Oekraïne voortgezet, een oorlog die militair gezien onmogelijk door de regering in Kiev kan worden gewonnen.

Het doel van Rusland is niet Oekraïne militair te bezetten maar te voorkomen dat er politieke en economische stabiliteit komt. Die strategie zou de facto de afscheiding van belangrijke delen van oostelijk Oekraïne kunnen inhouden. Daarbij zal Poetin alle middelen inzetten, inclusief de energievoorziening, om Oekraïne deze winter onder druk te zetten en zaken af te dwingen.

Het lot van Oekraïne wordt niet alleen op het slagveld beslist maar ook op economisch, juridisch, bestuurlijk en politiek terrein. De hamvraag is of Oekraïne Europeser kan worden, nu het zo onder druk wordt gezet door de militaire agressie van een veel sterker buurland. Of het slaagt erin om net als Polen naar Europa op te schuiven, of het komt weer voor vele jaren in de Russische invloedssfeer te liggen.

Voor Europa is het lot van Oekraïne van vitaal strategisch belang, omdat de onafhankelijkheid van het land de hoeksteen van de na-Koude-Oorlogse Europese orde vormt. Als Oekraïne door Rusland militair onderworpen wordt, valt het doek voor die orde en de principes erachter: geweldloosheid, de onschendbaarheid van grenzen en het zelfbeschikkingsrecht van volkeren (in plaats van leven in invloedssferen).

Het zou enorme gevolgen hebben voor de veiligheid van het hele Europese continent. Een revanchistisch Rusland zou dan weer, langs Kaliningrad en de Baltische staten, een lange aaneengesloten grens met de EU hebben en een andere, beduidend assertievere rol willen spelen: die van een in ere herstelde Europese grootmacht. Dat zou voor Europa een fundamentele verslechtering zijn. Dan wordt samenwerking weer confrontatie, vertrouwen wantrouwen en wapenbeheersing herbewapening.

Als de EU en haar lidstaten (met uitzondering van Polen en de Baltische staten) iets kan worden verweten, is het dat ze geen oog hebben gehad voor het belang van Oekraïne voor de na-Koude-Oorlogse Europese orde. Dat heeft zich geuit in onvoldoende steun voor de modernisering van het land.

Westerse politici hadden moeten inzien dat de Oranjerevolutie in Oekraïne in 2004, die in gang was gezet door de pogingen van Janoekovitsj om de verkiezingen te stelen, zowel een waarschuwing als een kans was, want destijds stonden dezelfde doelen en principes op het spel waarvoor nu gestreden wordt. Die Oranjerevolutie is ten slotte mislukt omdat de nieuwe leiders niet in staat waren economische en andere hervormingen door te voeren, mede door gebrek aan interesse van het Westen. Met de winter op komst heeft de Euro-Maidanrevolutie ook dit punt bereikt en we staan nu voor dezelfde uitdaging als tien jaar geleden. Gaat het Westen Oekraïne nu ruimhartig helpen?

Oekraïne is nog steeds een potentieel rijk land en het ligt nu dichter bij Europa dan op enig moment in het recente verleden. Als Oekraïne erin slaagt zich van zijn post-Sovjetketenen te bevrijden, kunnen we niet meer om een EU-lidmaatschap heen. Bovendien lijkt het Westen nu eindelijk in te zien wat er in Oekraïne op het spel staat, namelijk de toekomst van de Europese orde en het Europese kader voor vrede.

Of de Euro-Maidanrevolutie zal slagen, hangt voor een zeer groot deel af van het Oekraïense volk, maar ook van de steun van het Westen. In Goethes Faust omschrijft Mefistofeles zichzelf als 'Deel van die Macht die toch / het Goede voortbrengt, hoewel hij steeds het Kwade beraamt'. Dat zou uiteindelijk ook weleens op Poetin kunnen slaan.

@Project Syndicate
Vertaling Leo Reijnen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden