InterviewThant Myint-U

In Myanmar leven tientallen miljoenen mensen in extreme armoede

Historicus en oud-VN-diplomaat Thant Myint-U.Beeld Kiki Groot

Door haar weigering het op te nemen voor de gediscrimineerde Rohingya raakte de Myanmarese leider Aung San Suu Kyi in het Westen uit de gratie. Maar de westerse ideeën over Myanmar stroken niet met de realiteit, zegt historicus en oud-VN-diplomaat Thant Myint-U.

Myanmar was nog geen vijf jaar geleden de lieveling van het Westen. Een arm land dat zich onder leiding van de charismatische Nobelprijswinnaar Aung San Suu Kyi bevrijdde van decennia van burgeroorlog en militaire dictatuur, met in 2015 de eerste vrije verkiezingen en een vredesakkoord. De Amerikaanse reisgids Fodor’s zette Myanmar op de hotlist van plekken om te bezoeken.

Het leek te mooi om waar te zijn, en dat was het ook. In 2017 leidde een harde campagne van het regeringsleger tegen de Rohingya, een gediscrimineerde islamitische minderheid, tot duizenden doden, uitgebrande dorpen en de vlucht van 700 duizend Rohingya naar Bangladesh. Tot verbijstering van het Westen weigerde Suu Kyi, de facto regeringsleider, het voor de Rohingya op te nemen. Fodor’s verbande Myanmar in 2018 naar de lijst van plekken om te vermijden.

De Myanmarese historicus en oud-VN-diplomaat Thant Myint-U (54) zag als voormalig presidentieel adviseur van nabij hoe The Lady (haar bijnaam in Myanmar) uit de gratie raakte. ‘De westerlingen die vragen hoe je in godsnaam Suu Kyi’s Rohingya-beleid kunt steunen, zijn vaak dezelfden van wie je vroeger nooit kritiek mocht hebben op Suu Kyi’, zegt Myint-U, even op doorreis in Nederland voor een bezoek aan zijn oude vriendin Sigrid Kaag.

Probleem is dat de westerse ideeën over het land niet stroken met de realiteit, zegt Myint-U. ‘Er bestaan twee mythen over Myanmar: het westerse narratief van een land waar een nobele volksbeweging strijdt tegen een fout regime, en een nationalistisch narratief, zelfs populair onder aanhangers van Suu Kyi, van een land dat wordt bedreigd van buitenaf. Beide verhalen negeren de crux: dat Myanmar het armste land van Zuidoost-Azië is, een onrechtvaardige samenleving waar tientallen miljoenen mensen in extreme armoede leven.’

Thant Myint-U beschrijft de wortels van de mythen in zijn boek The Hidden History of Burma: Race, Capitalism, and the Crisis of Democracy in the 21st Century. Hij laat zien hoe de recente geschiedenis van Myanmar (hij gebruikt liever de oude naam Birma) niet moet worden begrepen als een simpele parabel van goed en kwaad, maar als een complexe ‘arena’ van moderne problemen die grotendeels voortkomen uit het koloniale verleden.

Ras en identiteit staan volgens u al een eeuw centraal in de Birmese politiek. Hoe wortelt dat etnonationalisme in de koloniale geschiedenis?

‘Het land Myanmar is op zichzelf al een koloniale creatie. De Britten voegden in de 19de eeuw de oude koninkrijken Birma en Arakan samen met omringende hooglanden, waar etnische minderheden woonden die nooit onderdeel van Birma waren geweest. Ze introduceerden bovendien een concept van de natie als een raciale hiërarchie, met henzelf aan de top en de oorspronkelijke bewoners onderaan.’

Het Birmese nationalisme dat in de jaren twintig opkwam in reactie op het koloniale regime, nam het Britse racisme over. Steen des aanstoots was de immigratie van miljoenen contractarbeiders uit India. ‘De Birmezen zagen de Britten al als bezetters, en nu kwamen Indiërs ook nog alle banen inpikken. De onrust leidde tijdens de crisis begin jaren dertig tot bloedige rassenrellen. In 1937 werd Brits-Birma op raciale gronden van Brits-India afgesplitst.’

Het verzet tegen de Indiërs (hindoes en moslims) had aanvankelijk vooral een racistische ondertoon, maar gaandeweg zagen Birmese boeddhisten ook hun religie bedreigd, vooral door de islam. ‘Angst voor islamitische bekering, vooral van jonge boeddhistische vrouwen door moslimmannen, is een thema dat sindsdien als een rode draad door het nationalistische denken loopt.’

Is het etnonationalisme na de onafhankelijkheid in 1948 afgenomen?

‘Allerminst, het was onder de militaire junta (1988-2015, red.) zelfs de officieuze staatsideologie, met het leger als bewaker der natie. Het had altijd iets paradoxaals. De Birmezen zien zichzelf als een klein volk dat wordt bedreigd door India en China, maar ze zijn ook de meerderheid die etnische minderheden onder de duim houdt om te voorkomen dat het land uit elkaar valt.’

Het fixeren van etnische identiteit was in dat licht voor de junta een zaak van staatsveiligheid, resulterend in een lijst van 135 ‘nationale rassen’ met burgerschap. Mensen van Indiase of Chinese komaf hebben slechts de status van gastburgers, en de Rohingya gelden als illegale immigranten en zijn daarmee statenloos. Myint-U: ‘Op je ID-kaart staat je etnische groep en religie vermeld. (Groot)ouders met andere etniciteiten moeten allemaal vermeld. Terwijl identiteiten natuurlijk vlietend zijn, mensen huwen en migreren, maken individuele keuzen. Maar iedereen blijft in dat koloniale frame denken en etnische categorieën hanteren, zelfs westerse waarnemers.’

Thant Myint-U heeft zijn kritische instelling niet van een vreemde. Zijn grootvader was U Thant, een nationalistisch politicus die zich in de jaren zestig als secretaris-generaal van de VN in New York ontwikkelde tot vooruitstrevend internationalist. ‘Hij was een product van zijn tijd, maar schreef als jonge man al over het belang van individuele vrijheid, zoals in een debat met generaal Aung San, de vader van Suu Kyi, over schooluniformen. Later waarschuwde hij keer op keer dat nationalisme het grootste probleem in de wereld was.’

Myint-U, die in de Verenigde Staten opgroeide, in de VS en Engeland studeerde en zelf ook carrière maakte als VN-diplomaat (onder meer bij vredesmissies in Cambodja en voormalig Joegoslavië), draagt het gedachtengoed van zijn lang vergeten grootvader uit via het U Thant House, een museum in het oude familiehuis in Yangon (het voormalige Rangoon), waar schoolklassen niet alleen les krijgen over ‘icoon’ U Thant, maar ook over racisme, ongelijkheid en klimaatverandering.

Gezien de Rohingya-crisis is U Thants gedachtengoed nog niet echt aangeslagen. Volgens Myint-U betreft deze crisis een primair lokaal conflict in de deelstaat Rakhine tussen Rohingya-rebellen en het regeringsleger, dat volledig uit de hand is gelopen, aangejaagd door nationalistische haatzaaierij. Over de rol van Suu Kyi, die de excessen aanvankelijk ontkende en het legeroptreden later verdedigde, wil Myint-U niet veel kwijt. ‘Ik weet niet wat haar visie op de crisis is, maar ik denk niet dat er veel verschil in opvattingen is tussen de regering en de legertop.’

Myint-U heeft gemengde gevoelens bij de westerse kritiek op Myanmar. Zo heeft hij reserves over de pogingen om Myanmar voor het Internationaal Hof van Justitie veroordeeld te krijgen voor genocide. ‘Ik begrijp de overwegingen en vind natuurlijk ook dat iedereen die verantwoordelijk is voor de gruwelen ter verantwoording moet worden geroepen, maar deze goedbedoelde acties zijn tragisch genoeg ook een boost geweest voor het etnonationalisme. Veel Birmezen voelden zich aangevallen en scharen zich rond de vlag.’

Is terugkeer van de Rohingya daarmee verder uit het zicht geraakt?

‘Ik denk eerlijk gezegd dat die terugkeer al heel ver weg was. De kans dat de Rohingya in Bangladesh komende jaren veilig terug naar huis kunnen, is miniem. Er woedt in Rakhine sinds begin 2019 alweer een nieuwe oorlog, tussen het regeringsleger en rebellen van het Arakan Army, dat wordt gesteund door de boeddhisten in Rakhine, die allerlei grieven hebben tegen de staat. Bij dat geweld zijn al meer dan duizend doden gevallen.’

En dat is niet de enige oorlog in Myanmar, benadrukt Myint-U. Er zijn tientallen gewapende etnische groepen die, zoals de Karen, soms al zeventig jaar strijden voor gelijkberechtiging of autonomie. Een begrijpelijk verlangen, aldus Thant, maar geen oplossing. ‘We moeten van het streven naar een federaal systeem waarin elke minderheid zijn thuisland heeft naar een radicale agenda van non-discriminatie die niet gericht is op groepen maar op individuen.’

Of de centrale regering ooit tot een algehele vredesregeling met al die rebelse minderheden zal komen, hangt mede af van buurland China. ‘China heeft vanouds nauwe banden met veel van deze groepen en moet dus deel zijn van een oplossing. Probleem is dat in al deze etnische grensgebieden enorme illegale sectoren bestaan, met drugs, jademijnen, casino’s en handel in wilde dieren – het coronavirus is mogelijk afkomstig van schubdieren die vanuit Myanmar zijn gesmokkeld. Je moet dus economische alternatieven aanbieden.’

Historicus Thant Myint-U over Aung San Suu Kyi.Beeld Kiki Groot

In een eerder boek schetste u Myanmar als het kruispunt van twee werelden, India en China. Vooral China lijkt de zaken te bepalen. De Chinese leider Xi Jinping kwam er onlangs nog speciaal voor op bezoek.

‘De Chinese invloed is veel groter dan die van India. China is de belangrijkste handelspartner en er zijn duizenden Chinese bedrijven actief in Myanmar. Het land probeert niet meer zoals vroeger direct de politiek te beïnvloeden. Wel wil het Myanmar via infrastructurele projecten nauwer verbinden met de Chinese economie en het gebruiken als doorgang naar de Indische Oceaan.

‘Veel projecten lopen moeizaam, omdat de Birmezen uit zorg over de Chinese invloed geregeld de hakken in het zand zetten. Maar als de zogenaamde China Myanmar Economic Corridor daadwerkelijk wordt aangelegd, met een hsl-trein, een diepzeehaven en een enorm industriepark bij Yangon, zal Myanmar voor de komende honderd jaar vast verankerd zijn in China’s invloedssfeer.’

De Myanmarese leiders hebben geen enkele visie op de Chinese invloed, zegt Myint-U. En dat is riskant vanwege het wilde kapitalistische systeem van het land, waar niemand belasting betaalt, alle instellingen corrupt zijn en grote conglomeraten machtiger zijn dan de staat. ‘Sluit zo’n systeem aan op de veel grotere, dynamischere Chinese economie en je krijgt een turbo-roofkapitalisme waarvan per definitie de allerarmsten en het milieu de dupe zullen worden.’

De klimaatverandering zal alle problemen nog verergeren.

‘Dat doet ze al. Cycloon Nargis in 2008 was geen direct gevolg van opwarming, maar wel een extreme weather event dat 140 duizend mensen het leven kostte. En we zullen veel meer van zulke rampen krijgen. Myanmar is te arm om ermee te dealen. We zien ook veranderingen in neerslagpatronen, met grote gevolgen in een land waar meer dan de helft van de bevolking van landbouw leeft. Miljoenen mensen trekken al weg uit de steeds drogere centrale vlakte, wat in een land vol etnische spanningen onafwendbaar tot conflicten zal leiden.’

In november zijn er nieuwe verkiezingen in Myanmar. Hebben Suu Kyi en haar National League for Democracy een strategie voor de toekomst? Hoe willen zij de etnische polarisatie te lijf gaan? Wat voor land hebben zij voor ogen?

‘Ik denk dat Suu Kyi en velen in de National League for Democracy een land willen waar minderheden gelijke rechten hebben. Ze willen de unie hervormen, maar stellen het etnonationalisme niet ter discussie en verwachten alle heil van een federale democratie en liberalisering. Ik geloof dat de aanpak van armoede, ongelijkheid en discriminatie voorop moet staan. Waar miljoenen mensen aan de rand van het bestaan leven, is getting the politics right een zaak van leven en dood.’

Myanmar heeft volgens Myint-U dringend een nieuwe politieke agenda nodig. Een radicaal plan voor de opbouw van een welvarende, rechtvaardige en inclusieve samenleving. ‘Nu kunnen Birmezen alleen terugvallen op hun nationalistische traditie. Terwijl het Westen nog steeds de bekende, toch wat versleten recepten als vrije verkiezingen en de vrije markt aandraagt.’

Werkt Suu Kyi aan die nieuwe agenda of zit zij gevangen in oud denken?

‘Suu Kyi richt zich vooral op wat zij ziet als de eerste stap: het leger definitief onder het gezag van een gekozen regering brengen (het leger heeft nog steeds een machtige positie, ook in het parlement, red.). En dat is op zichzelf een goede zaak. Ik denk alleen dat het daarna aan anderen zal zijn te komen met de plannen waarmee we de 21ste eeuw gaan overleven. We zijn een jong land, bij de verkiezingen in november gaan 5 miljoen jongeren voor het eerst stemmen. Die Facebookgeneratie moet ook deel worden van het debat.’

Hoe ziet u de toekomst als die agenda er niet komt?

‘Dan raakt Myanmar verder verstrikt in etnonationalisme en identiteitspolitiek, en zitten we straks met een mislukte staat in het hart van Azië. Met al die volkeren en religies, gewapende groepen en criminele sectoren is Myanmar een kruitvat. Voeg aan die toxische mix de impact van de klimaatverandering en de invloed van sociale media toe, en dat kruitvat kan zomaar exploderen. Vanuit dat perspectief was de Rohingya-crisis van 2017 nog maar het begin.’

Toch blijft Thant Myint-U optimistisch. ‘Myanmar is een land met enorm potentieel, met een gunstige ligging, veel natuurlijke hulpbronnen en een jonge bevolking.’ Hoopvolle aanzetten zijn er, zoals in Rangoon, waar hij een erfgoedstichting bestiert die een deel van de oude binnenstad van sloop wist te redden. Een labyrint vol pagodes, moskeeën, kerken en tempels dat talloze etnische en religieuze groepen al eeuwen met elkaar delen. ‘Birma mag nu dan de naam hebben een van de meest intolerante en gewelddadige landen ter wereld te zijn, maar in mijn stad leven al die gemeenschappen nog steeds vreedzaam samen.’

CV Thant Myint-U

1966
 Geboren 31 januari, New York

1991
 Internationale relaties, Johns Hopkins

1992-1996
 VN-missies Cambodja en voormalig Joegoslavië

1996 PhD
 Geschiedenis Cambridge University

2000-07
Diverse functies, VN Secretariaat, New York

2007-11
Fellow Harvard, International Peace Institute

2008
  The River of Lost Footsteps: A Personal History of Burma

2011-15
National Economic & Social Advisory Council Myanmar

2018
 Where Burma China Meets India: Burma and the New Crossroads of Asia

2019
  The Hidden History of Burma: Race, Capitalism, and the Crisis of Democracy in the 21st Century

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden