‘In het debat is weinig oog voor de vrijheid van anderen’

Onzin dat armoedebestrijding en respect voor mensenrechten niet samengaan, zegt Amnesty-directeur Eduard Nazarski. Volgens hem verzaken politici als Rutte hun plicht.

Opinie Zaterdag Beeld Foto Pauline Niks / Illustratie Hans Klaverdijk

‘In wat voor wereld leven we straks, als onderdrukking niet voortdurend aan de orde wordt gesteld?’ Het is een les uit de biografie van Max van der Stoel, de oud-minister van Buitenlandse Zaken die zo veel betekend heeft voor de mensenrechten, die Eduard Nazarski nu graag aanhaalt. 

I rest my case’, verzucht de 64-jarige directeur van Amnesty International, afdeling Nederland. ‘Als ik in Griekenland kwam, zeiden oudere mensen: ‘O, Nederland! Max van der Stoel! Die nam het voor ons op in de tijd van de kolonels.’ Als Mark Rutte in China is geweest, denk je dat mensen daar over twintig jaar zeggen: Rutte, die nam het voor ons op? Dat denk ik niet.’

Toen de geboren Limburger (zijn grootvader kwam uit Polen) in 2006 na vijftien jaar afscheid nam bij Vluchtelingenwerk, sprak een collega: ‘Misschien wordt Eduard wel meer gedreven door mensen dan door rechten.’

Dat is de reden dat hij regelmatig eropuit moet, naar landen waar de mensenrechten ernstig worden geschonden, om zich te laven aan ontmoetingen met de slachtoffers. Om die reden ook voelt hij sympathie voor mensen van het slag-Van der Stoel en haalt hij venijnig uit naar de huidige lichting politici, in het bijzonder de premier, aan het eind van een gesprek dat begon met de vraag: bezwijkt de mensenrechtenbeweging onder haar eigen succes?

De Nederlandse afdeling van Amnesty International bestaat vijftig jaar en er is, vanmiddag in Theater Amsterdam met koning Willem-Alexander en al, genoeg te vieren. De mensenrechten hebben zich steeds dieper geworteld in het collectieve bewustzijn, sinds in 1948 de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens werd aangenomen. Ook het democratische ideaal verbreidde zich. Dictaturen verdwenen in het Oostblok, Zuid-Europa, Afrika, Latijns Amerika.

Tegelijk zijn er nieuwe zorgen, stelt Nazarski vast. Er zijn bijvoorbeeld meer vluchtelingen dan ooit, en de aard van autoritaire regimes is veranderd. In landen als Turkije, Rusland en ook Hongarije, in ons eigen Europa, nemen leiders het niet zo nauw met de burgerrechten. In ‘illiberale democratieën’ wordt met een parlementaire meerderheid de minderheid gemuilkorfd. ‘Winner takes all’, zegt Nazarski. ‘Het betekent dat we nieuwe manieren van tegenactie moeten verzinnen.’

Maar ook anderszins zijn er zorgen bij gekomen. In de begintijd van Amnesty International – de beweging werd in 1961 in Londen opgericht – ging alle aandacht uit naar zogenoemde bupo-rechten: de burger- en politieke rechten als vrijheid van meningsuiting, vrijheid van vergadering en persvrijheid. Gewetensgevangenen stonden centraal in het werk van Amnesty, dat als ledenorganisatie zijn achterban brieven liet schrijven naar ‘foute’ regeringen en gedetineerde activisten.

Het mensenrechtenideaal had het tij mee. Steeds meer rechten werden erkend en vastgelegd in internationale verdragen. Het recht op voedsel. Het recht op gezondheid. Het recht op wonen. Er kwam een kinderrechtenverdrag. Vrouwenrechten namen een hoge vlucht. Klimaatrechten en digitale rechten zijn de jongste loten aan de stam. De VN-mensenrechtenraad heeft zelfs een rapporteur voor de rechten van albino’s.

Amnesty International volgde de trend. Hoe meer de mensenrechten uitdijden, hoe breder het mandaat werd. Telkens weer nam de organisatie nieuwe taken op haar zwaar belaste schouders. Het monumentale hoofdkantoor aan de Keizersgracht in Amsterdam, waar Nazarski uitzicht heeft op het Homomonument en de rij toeristen voor het Anne Frank Huis, lijkt de omvang van dat mandaat te belichamen.

Wordt het niet te veel allemaal?

‘Het maakt het voor ons wel moeilijk kiezen. Alle onrecht op de wereld bestrijden, daar overspannen we onszelf mee. Naast thema’s heb je 160 landen. In welk land is het zo erg dat je iets moet doen? Waar kun je een verschil maken? Waar zit onze toegevoegde waarde? Waar wij goed in zijn, is onderzoek doen. Daarin hebben we expertise.’

De organisatie NGO Monitor publiceerde in 2014 een kritische analyse van het werk van Amnesty International. Amnesty probeert ‘het gehele universum van mensenrechtenschendingen’ aan te pakken en is daardoor ‘gebureaucratiseerd tot het punt van stagnatie, te dun uitgespreid om echte verandering te kunnen bewerkstelligen’.

‘Stagnatie? Flauwekul. In termen van aantal aanhangers en financiële bijdragen staan we er beter voor dan ooit. Wereldwijd zijn we enorm gegroeid. In Nederland hebben we 253 duizend leden. Zo’n NGO Monitor, ik lig er niet wakker van.

‘We hebben onlangs rapporten uitgebracht waar ik erg trots op ben. Een over de Saydnaya-gevangenis in Syrië, die we met forensische technologie in kaart hebben gebracht. Echt vernieuwend. Daar zijn we steeds beter in. In Jemen hebben we na Saoedische bombardementen bomresten laten analyseren door militaire experts. Zodat je vervolgens kunt vaststellen dat Nederlandse verzekeringsmaatschappijen investeren in Martin Lockheed, dat de wapens produceert die Saoedi-Arabië koopt om in Jemen burgers te bombarderen. Erg belangrijk onderzoek.’

Je kunt ook zeggen: laat de sociaal-economische rechten over aan organisaties als Oxfam, die hebben ervaring.

‘Ja, als Amnesty zegt: ‘Laat deze gevangene vrij, martel hem niet’, dan is dat makkelijker. Dat is eenduidig. Martelen mag niet, de doodstraf mag niet, punt. Bij sociaal-economische rechten is het gradueel. Maar die rechten zijn er wel bijgekomen met een reden.

‘Toen ik ruim tien jaar geleden in Zuid-Afrika was – ik heb Mandela nog even ontmoet – zei een van mijn collega’s: ‘Burger- en politieke rechten, allemaal heel mooi, maar als eenderde van bevolking dagelijks met honger naar bed gaat en ermee opstaat, moet je het daar ook echt over hebben.’ Dat merken we overal in het Zuiden: als we de sociaal-economische mensenrechten niet agenderen, hebben we veel minder relevantie.

‘Je ziet overigens ook dat mensen die actie gaan voeren voor sociaal-economische rechten, te maken krijgen met geweld of arrestatie, dus met onderdrukking van hun burgerrechten.’

Kun je je dan toch niet beter concentreren op de kern waarmee Amnesty ooit begonnen is, de vrijheidsrechten? Peter Kooijmans, oud-minister van Buitenlandse Zaken en volkenrechtsgeleerde, riep twintig jaar geleden al op tot een moratorium op nieuwe mensenrechten, in jullie eigen tijdschrift Wordt Vervolgd. Het is een telkens terugkerend punt.

‘Het is ook intern een telkens terugkerend punt.’

En het is geen onzin?

‘Ik hoop niet dat ik de indruk wek dat het onzin is. In 2001 besloot Amnesty International wereldwijd na tien jaar discussiëren het mandaat uit te breiden met sociaal-economische rechten. In Nederland volgden we pas in 2010. Tot twee jaar daarna heb ik er nog met mensen uit onze achterban discussies over gehad. Niet alleen principieel, ook omdat ze meer vertrouwd waren met de bupo-rechten. Je moet zulke dingen heel goed overdenken. Niet iets gaan doen en een week later zeggen dat je je bedacht hebt.’

Een risico is dat burgerrechten en sociaal-economische rechten tegen elkaar weggestreept worden. Dat de vrijheid moet worden ingeperkt om te zorgen dat mensen te eten krijgen. Dat hoorde je vroeger in de communistische landen, maar nog steeds kunnen autoritaire regimes het beweren. Dat is bijvoorbeeld ook het verhaal waarmee Lee Kuan Yew als premier grote welvaart bracht in Singapore.

‘Ik heb een lang gesprek gehad met de ambassadeur van China, een heel erudiete man. Hij zei: ‘Wanneer werd in Nederland kinderarbeid verboden, wanneer werden vakbonden toegestaan? Wanneer kregen vrouwen kiesrecht? Zou u ons dan ook niet een beetje de tijd geven? U weet niet hoe ingewikkeld China is.’

U vertelt het alsof u het wel een sterk argument vindt.

‘Nee, nee, maar hij heeft natuurlijk wel een punt. Je moet niet te makkelijk zeggen dat het allemaal bar en boos is. Op economisch gebied hebben ze echt heel veel bereikt. Honderden miljoenen Chinezen zijn boven de armoedegrens gekomen. Een enorme prestatie.

‘Maar je moet het niet tegen elkaar afwegen. Je kunt best economische groei bevorderen en tegelijk de bupo-rechten respecteren. Die zijn absoluut, daar mag je niet aan tornen. Voor bestrijding van armoede is het niet nodig dat de advocate Ni Yulan – in 2011 kreeg ze de Nederlandse Mensenrechtentulp – met verbrijzelde knieën thuis zit na een verblijf in de gevangenis. Of dat kunstenaar Ai Weiwei in de gevangenis tachtig dagen lang 24 uur gevolgd wordt door twee mensen, als hij iets eet, op bed ligt, naar de wc gaat. Een vileine manier om iemand klein te krijgen.

‘Van iedereen in China willen ze weten wat hij doet en denkt. Hartstikke beangstigend. De vrijheid die het maatschappelijk middenveld moet hebben om te zorgen voor dynamiek in de samenleving, draaien ze de nek om.’

In Wordt Vervolgd zegt u deze maand dat u ‘waardigheid’ als sleutelwoord centraal stelt in plaats van vrijheid, dat ‘heel lang ons belangrijkste woord was’. Volgens de internationale Amnesty-site vallen onder ‘waardigheid’ zaken als het recht op huisvesting, onderwijs, gezondheid, werk, drinkwater.

‘Zo heb ik het niet alleen bedoeld. Als je gemarteld wordt, heb je geen greintje waardigheid meer. Idem als vluchteling in een lek bootje.’

U schrijft: ‘Rechts-populisten hebben het concept van vrijheid gekidnapt.’ Dat kan toch geen reden zijn je handen ervan af te trekken?

‘Nee, we geven het niet op. We zetten er iets anders naast. Dan vertel ik wat ik zie en hoor op mijn reizen, in Nigeria of Somaliland, op Lampedusa en Lesbos. Over wat die mensen hebben meegemaakt, en hoe schandalig het is dat zij dat hebben moeten doorstaan. En hoe belangrijk het is daar iets aan te doen. Dat is in de kern waar mensenrechten om gaan.

‘Het betekent niet dat wij vrijheid loslaten. De leus van onze collecte is nog steeds ‘Geef voor de vrijheid’. Maar vrijheid krijgt geleidelijk aan een andere connotatie, een van ‘bescherm ons tegen vreemde invloeden, bescherm onze verworvenheden en identiteit’. De manier waarop vrijheid in dat debat wordt gebruikt, heeft weinig oog voor de vrijheid van anderen. Dus dan kom je uit bij de menselijke waardigheid van mensen die vaak gruwelijke dingen meemaken.’

Amnesty in Nederland zet zich veel in voor vluchtelingen. Waarom kiezen jullie voor deze focus?

‘Over de vluchtelingen hebben we in 2014 internationaal vastgesteld dat hun bescherming zo slecht is dat we er wereldwijd meer aan gaan doen. Ook onze afdeling heeft daarin een toegevoegde waarde. Mensen in bootjes terugsturen naar Libië, waar Nederland aan meewerkt, dat is godgeklaagd. Minister Sigrid Kaag heeft in de Veiligheidsraad mooie dingen gezegd over Libië, ze was er onlangs. Je zou hopen dat het kabinet dan besluit nog eens met onze Libische vrienden te gaan praten, maar daar heb ik niets over gehoord.

‘De toon van het beleid is er heel erg een van weg ermee, afhouden, vooral niet komen. Vluchtelingen worden niet gezien als mensen die een probleem hebben, maar een probleem zijn. Een miljoen vluchtelingen uit Soedan zitten in Oeganda in hopeloze omstandigheden. Geen water, vrouwen die zich moeten prostitueren. Maar zolang ze niet hier komen, interesseert het ons niet.’

Maar je kunt toch niet iedereen toelaten?

‘Nee, dat vind ik ook. Ik zeg niet dat al die vluchtelingen naar Nederland moeten komen, of zelfs naar Europa, helemaal niet, maar je moet beter je best doen om te zorgen dat ze ergens beschermd worden. De VN-vluchtelingenorganisatie doet elk jaar weer een oproep aan de donorlanden. Die denken er dan over na en het eind van het liedje is een tekort van miljarden. Daar kan ik me erg over opwinden.’

In het vluchtelingendebat nemen jullie een positie in die globaal overeenkomt met die van de linkse partijen.

‘Dat ligt niet zozeer aan ons, meer aan de politieke partijen. Mensenrechten zijn er voor iedereen. Hoog, laag, links, rechts. Het is niet zo dat wij ervoor hebben gekozen links te zijn. Wij kiezen voor mensenrechten. Tegelijk zie je dat wij door ontwikkelingen in de politiek meer links gepositioneerd worden.’

In Wordt Vervolgd schreef u dat het Mark Rutte ‘bijna geheel’ ontbreekt aan ‘empathie als het om vluchtelingen gaat’. En dat het verontrustend is dat politici als hij ‘willens en wetens en schijnbaar vrolijk gestemd, bezig zijn te ondergraven wat de internationale gemeenschap 70 jaar geleden na veel lijden begon’, met de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Dat zijn pittige teksten. Krijgt Amnesty daarmee niet een te sterk politiek profiel? 

‘Rutte heeft natuurlijk, toen hij een keer naar de Syrische vluchtelingen in Libanon ging, gezegd: ‘Ik vind het zo leuk om in hun huisjes te kijken.’ Als ik in die huisjes en tenten kijk, voel ik me bijzonder ongemakkelijk en zeer beschaamd.

‘We hadden in 2016 hier in huis de vijfjarige herdenking van de oorlog in Syrië. Er zaten hier 250 Syriërs beneden. Een dag eerder had Rutte, na een eurotop in Brussel, de Syriërs opgeroepen toch vooral thuis te blijven. Dus in Syrië, in de oorlog. Als je dan met die Syrische mensen praat, zeggen ze: heeft die man nog steeds niet in de gaten wat er aan de hand is?’

Nogmaals, op die manier creëer je als brede beweging afstand tot de VVD. Terwijl Amnesty door de aard van zijn werk toch al vaker aan de linkerkant van het politieke spectrum belandt. Met name de sociaal-economische rechten passen beter bij, laten we zeggen, de Jan Pronk-vleugel van de politiek. Is dat niet ongemakkelijk?

‘Ik wou dat ik kon zeggen dat Rutte overal de mensenrechten uitdraagt. De VVD maakt niet duidelijk dat ze redeneren vanuit mensenrechten en daar vervolgens ook naar handelen. Dat geldt ook voor het CDA. Met Gerd Leers lag ik, toen hij minister van Immigratie was, in de clinch over de vreemdelingendetentie. Wij redeneren vanuit de mensenrechten, niet vanuit de politiek. Ik zou willen dat we politiek meer de wind mee hadden, maar dat is nu eenmaal niet het geval.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden