Opinie

In elke beschrijving zit de hand van de historicus

Historici dienen in het debat over de herinterpretatie van ons verleden het voortouw te nemen, betoogt geschiedenisstudent Wiek van Gemert.

Het bekladde standbeeld van Jan Pietersz. Coen in Hoorn: 'met terugwerkende kracht een misdadiger'. Beeld Eric Molenaar / HMC

In een gepassioneerd betoog dat 27 oktober te lezen in was in de Volkskrant bepleit Martin Sommer dat historici geen rechter over het verleden moeten spelen. De historicus is er om te beschrijven en niet om te beoordelen, aldus Sommer. Dat in elke beschrijving een beoordeling schuil gaat lijkt Sommer niet te zien, of niet te willen zien.

De discussie over de herinterpretatie van 'ons besmeurde verleden', met name in koloniale context, lijkt actueler dan ooit. Onder aanvoering van de politieke beweging Denk worden we opgeroepen om onze verheerlijking van zeehelden bijvoorbeeld in straatnamen te heroverwegen en het krabben achter onze oren over de 'politionele acties' krijgt steeds meer vorm. Waardeoordelen over de geschiedenis worden door iedereen getrokken, behalve door historici, als het aan Sommer ligt.

De hand van de historicus

Zijn uitgangspunt dat historici als enige vanuit de historische context naar personen en gebeurtenissen kunnen kijken is in de kern correct, dit zou echter juist als argument moeten dienen voor het principe dat zij als enige het recht hebben zich te wagen aan een waardeoordeel over het verleden. Met het interpreteren van een historische werkelijkheid aan de hand van eigentijdse normen en waarden wordt geen recht gedaan aan het verleden, juist daarom zijn kenners van historische normen en waarden en de historische werkelijkheid waaruit deze voorkomen van essentieel belang.

Waardevrije beschrijving van het verleden bestaat niet. Uit onze keuze om de Coentunnel naar Jan Pieterszoon Coen te noemen blijkt een waardering voor zijn daden. Dat Denk vraagtekens oproept bij deze uiting van waardering is één ding, maar de enige die uiteindelijk een gegrond antwoord op deze vraagtekens kan formuleren is een geïnformeerd historicus. Het 19de-eeuwse idee van Leopold von Ranke dat de geschiedenis beschreven moet worden 'wie es eigentlich gewesen' is lang achterhaald. Simpelweg omdat de gemiddelde hedendaagse historicus inziet dat dit niet mogelijk is. In elke beschrijving zit de hand van de historicus. Het is daarmee voor de historicus een kleine stap om waar dit nodig wordt geacht een weloverwogen oordeel te vellen.

Herbeoordeling

De zoektocht naar nationale verbondenheid door middel van geschiedenis waar Sommer voor pleit is minimaal zo politiek als de herbeoordeling van historische feiten en personen. Daarbij is de herbeoordeling van de geschiedenis niets meer dan een hedendaags zoektocht naar deze nationale verbondenheid. Uit de ambitie om met de kijk op 'ons' verleden recht te doen aan het verleden van iedereen, ongeacht afkomst, religie of in wezen zelfs nationaliteit, blijkt de ambitie te breken met bepaalde waarden uit het verleden. Dit zijn waarden die niet passen bij deze tijd en nationale eenheid anno 2016 in de weg staan. Dit is een ambitie die past bij een historicus die met beide benen in de maatschappij staat. Tegelijkertijd dienen historici het bestaan van bepaalde waarden in de verleden werkelijkheid te erkennen om zo het verleden recht aan te doen en hun eventuele waardeoordeel op een historisch compleet beeld te kunnen baseren.

Dat bijvoorbeeld het Nederlands slavernijverleden vanuit een hedendaags moreel kader verwerpelijk is, dient geen nadere toelichting. Het is aan de historici om vervolgens hiernaast een moreel kader te plaatsen dat voortkomt uit de historische context en tot een weloverwogen afweging te komen waarmee de rest van het land, burgers en politiek, geholpen worden het verleden op een manier interpreteren die kritisch doch respectvol naar dat verleden kijkt. Historici dienen in het debat over de herinterpretatie van ons verleden het voortouw te nemen. Niet zich terug te trekken in de archieven vanuit een gevoel van superioriteit dat slechts zij begrijpen dat het verleden niet gelijk is aan het heden.

Wiek van Gemert, vierdejaars student geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.