Vrij Zicht Martin Sommer

In een onvoorspelbare, woelige wereld is het zekerheid waaraan het ontbreekt

Diversiteit leidt niet tot een gedeeld idee van wat samenleven is.

Zekerheid is het nieuwe toverwoord van de Partij van de Arbeid. Ik las dat een reclameman het heeft bedacht en dat ieder Kamerlid om de twee zinnen moet laten vallen dat het om zekerheid draait. Zeker van onze banen en van onze woning, in een land waar we zeker van elkaar kunnen zijn. Politieke stelregels uit de koker van een reclameman maken niet onmiddellijk een overtuigende indruk. Toch heeft de PvdA daarmee wel degelijk iets te pakken. In een onvoorspelbare, woelige wereld is het zekerheid waaraan het ontbreekt.

Trouwens zo nieuw is dat sleutelwoord niet. Monika Sie had als directeur van de Wiardi Beckman Stichting bestaanszekerheid als boodschap. Maar dat sloeg niet aan omdat partijleider Diederik Samsom onderwijl begon te bezuinigen op de bestaanszekerheid. Zekerheid is in wezen een conservatieve waarde en past naadloos op deze tijd. Iedere politicoloog weet dat het grote electorale gat zit bij economisch links en tegelijk cultureel behoudend. Samen te vatten in één woord: zekerheid. Linkse partijen beperken zich tot de sociaal-economische kant. Aan de vraag wat hier ook alweer de morele zekerheden zijn, branden ze zich liever niet.

Niet alleen linkse partijen. De politiek is afscheid aan het nemen van het economische dikke-ik van het neoliberalisme. Alle middenpartijen breken zich het hoofd over de vraag hoe het dan wel moet. Zelfs VVD-minister Edith Schippers kwam in haar H.J. Schoo-lezing met de behoefte aan bezield verband. Het CDA piekert al jaren over waarden en normen, en wat het goede leven is. Op een of andere manier komt dat nooit verder dan ‘zo gaan we niet met elkaar om in dit land’.

De politiek is afscheid aan het nemen van het economische dikke-ik van het neoliberalisme. Zelfs VVD-minister Edith Schippers sprak in haar H.J. Schoo-lezing over de behoefte aan bezield verband Beeld ANP

Deze week zien we waarom.  Zodra het over waarden gaat, is iedereen als de dood om in de hoek van de betuttelaars en de Nashville-ouderlingen terecht te komen. Daar is natuurlijk helemaal geen sprake van. De explosie van verontwaardiging over de Nashville-verklaring staat in geen verhouding tot de Nederlandse realiteit. Dit land is de safeste space ter wereld. Wij doen het qua diversiteit helemaal niet slecht, met homoseksuele ministers en islamitische burgemeesters.

Maar de opwinding geeft wel te denken over de ruimte voor gerechtvaardigde gevoelens van onbehagen. Gemeenten en kerken doen stoer met de regenboogvlag in top, en waarom ook niet als mensen zich daardoor beter voelen. Maar het demonstratief vieren van diversiteit en verschillen leidt niet tot een gedeeld idee van wat samenleven is. En juist daarover bestaat onzekerheid.

Politieke partijen komen hier niet uit. Zij staan allemaal voor de kwadratuur van de cirkel. Hoe uit te dragen dat iedereen vrij is zijn leven in te richten zoals hij wil, en tegelijk vorm te geven aan een gezamenlijke moraal? Moraal overstijgt je allerindividueelste voorkeuren en is ook verplichtend. En verplichting past slecht bij de viering van verschillen, zijn wie ik ben. Het makkelijkste is doen alsof de maatschappij wel op haar pootjes terechtkomt als iedereen zijn ding doet. Dat is niet zo, schrijft filosoof Gabriël van den Brink in zijn zojuist verschenen knappe boekje met de titel Heilige Geest. Het idee dat mensen bovenal streven naar autonomie en zelfontplooiing noemt hij ‘gebouwd op drijfzand’.

Filosoof Gabriël van den Brink noemt het idee dat mensen bovenal streven naar autonomie en zelfontplooiing ‘gebouwd op drijfzand’. Beeld Adrie Mouthaan

Moreel gedrag heeft een lange geschiedenis en die kun je niet zomaar wegpoetsen. Barmhartigheid en empathie zijn al heel oud, en bestaan nog steeds als dominante waarden. Moreel gedrag is ook collectief gedrag. Iedereen wil graag van zijn omgeving een mooi rapport voor goede bedoelingen. Het probleem is dat er tegenwoordig veel onvoldoendes worden uitgedeeld, en niet alleen aan de SGP.  

De opstand van de gele hesjes wordt het liefst beschouwd als sociaal-economisch aangedreven. De kleine pensioentjes, de dure diesel. Zo heeft links Frankrijk zich daarover ontfermd. Maar de onvrede zit veel dieper. Waarom moet alles permanent anders? Waarom zijn de waarden waarmee wij zijn opgegroeid ineens niet meer in orde? Niet alleen Fransen zijn doodmoe van het gepraat over razendsnelle veranderingen waaraan wij ons maar moeten aanpassen, op straffe van voor ouderwets te worden uitgemaakt of erger.

Van den Brink onderstreept dat moraal draait om gevoelens over hoe we de dingen horen te doen. Juist omdat het om gevoelens gaat, leidt afwijzing tot grote weerzin en weerstand.

In Nederland wijst elk onderzoek uit dat vluchtelingen welkom zijn. Elk persoonlijk verhaal dat een gezicht krijgt, ontmoet mededogen. Tegelijk vindt een grote meerderheid dat wij niet onbegrensd mensen kunnen toelaten. Men wil ook vasthouden aan de vertrouwde wereld, zonder voor racist te worden versleten. Jan Terlouw met zijn touwtje uit de brievenbus was niet zomaar een overdonderend succes.

Bij het stadhuis van Den Bosch is de regenboogvlag gehesen, die symbool staat voor de LGBT-beweging. In tal van dorpen en steden wapperen regenboogvlaggen als reactie op de Nashville-verklaring. Beeld RV

De meeste Nederlanders zullen zich ongemakkelijk voelen in de ontmoeting met transgenders. Maar ze zullen ook hun best doen en denken dat iedereen op zijn eigen wijze zalig moet worden. Het wordt anders als hun de postmoderne leer wordt opgedrongen dat mannelijkheid en vrouwelijkheid een soort bouwdozen zijn, en vooral dat iedereen die mening moet zijn toegedaan. Zoals de reclameman van de PvdA in deze krant zei: ‘Als de grond onder je voeten vandaan getrokken wordt, wil je het niet over genderneutrale toiletten hebben.’ Ik ben reuze benieuwd of hij met die uitspraak de partij meekrijgt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden