OPINIEDUITSLAND-PANEL

In Duitsland is tegenmacht in alle gelederen van de politiek ingebakken: ‘De regering heeft maar af te wachten’

Het Duitsland-panel van de Volkskrant over de in Nederland zo veelbesproken tegenmacht en wat we zouden kunnen leren van onze oosterburen.

Merkel verlaat de Duitse Bondsdag in mei.  Beeld Michael Kappeler / DPA
Merkel verlaat de Duitse Bondsdag in mei.Beeld Michael Kappeler / DPA

Sinds de verkiezingen en het ‘functie elders’-debat staat de Nederlandse politiek in het teken van cultuurverandering en de behoefte aan meer tegenmacht. Hoe organiseren de Duitsers eigenlijk de tegenmacht waar wij zo de mond van vol hebben? Kunnen we nog wat leren van onze oosterburen?

Georgi Verbeeck (hoogleraar Duitse geschiedenis, verbonden aan de Universiteit Maastricht en de KU Leuven)

‘De vaders (en paar moeders) van de naoorlogse Duitse grondwet hebben lessen getrokken uit de ervaringen met autoritaire kabinetten en een machteloze volksvertegenwoordiging – één van de oorzaken van de opkomst van Hitler. Sindsdien kent Duitsland een ongekende politieke stabiliteit en zijn macht en tegenmacht tussen regering en parlement vrij goed vastgelegd. Dat heeft onder meer te maken met een kiessysteem dat versnippering tegengaat. De roep om meer ‘dualisme’ klinkt goed, maar of het iets uithaalt is maar de vraag, zolang Nederland niets doet aan de hopeloze versnippering van het partijpolitieke landschap.’

Jacco Pekelder (historicus en Duitsland-deskundige aan de Universiteit Utrecht)

’Waar Nederland enorm centralistisch wordt geregeerd, hebben de zestien Duitse deelstaten op heel veel beleidsterreinen het recht om mee te beslissen. Als het om lonen en cao’s gaat, moet de regering maar afwachten of vakbonden en werkgeversorganisaties eruit komen. Want anders dan in Nederland, zitten ze niet met hen aan tafel. Ook hebben de kiezers in Duitsland meer grip op hun parlementariërs. Niet alleen is bijna de helft van de Bondsdagleden direct in een kiesdistrict gekozen, ook kunnen burgers op lokaal- en deelstaatniveau hun tegenstem laten horen in referenda.

‘Het nadeel van al die vetomachten is dat het lang kan duren voor noodzakelijke besluiten genomen worden. Is eenmaal een brede consensus ontstaan, dan ontwikkelt de Duitse samenleving soms ook een enorme dynamiek. Dat is een groot voordeel: het verklaart bijvoorbeeld waarom de Duitse energietransitie zich al tien jaar lang in hoge vaart voltrekt. Nederland is veel wispelturiger en daardoor trager, zeker wat betreft het klimaatbeleid.’

Marja Verburg (redacteur van Duitslandweb, verbonden aan het Duitsland Instituut Amsterdam)

‘De bondsregering heeft op veel terreinen weinig te zeggen: over onderwijs, gezondheidszorg, cultuur gaan in Duitsland de deelstaten. Zij vormen regelmatig zelf een tegenmacht. Dat zag je heel sterk tijdens de coronacrisis, toen de minister-presidenten van de Bundesländer een soort alternatieve oppositie vormden in plaats van de Bondsdag.

‘Met de benoeming van Bundesbeauftragten organiseert de bondsregering eigen kritische, onafhankelijke toezichthouders, die over zaken als privacy, Oost-Duitsland, vluchtelingen of antisemitisme aan de bel trekken – en waar de bondsregering zich dan ook wat van aantrekt. Daarnaast kunnen burgers, belangengroepen en partijen terecht bij het Constitutioneel Hof, dat de overheid, zowel landelijk als in de deelstaten, regelmatig tot de orde roept.’

‘Waar de Duitse politiek zelf een cultuurverandering nodig heeft, is bij het tegengaan van corruptie. Europese regels over lobbyisme en neveninkomsten worden genegeerd of zijn pas recent ingevoerd. Het leidt tot schandalen, zoals parlementariërs die aan het begin van de coronapandemie met schimmige mondkapjesdeals miljoenen hebben binnengeharkt.’

Hanco Jürgens (historicus verbonden aan het Duitsland Instituut Amsterdam)

‘In Duitsland is er opvallend veel ‘tegenmacht’ binnen politieke partijen. Door de Parteiengesetz (wet op de politieke partijen) hebben partijleden ook daadwerkelijk meer invloed binnen hun partij dan in Nederland. Een feitelijke eenmanspartij als de PVV, met alleen Geert Wilders als lid, is in Duitsland verboden. Maandag deed het Bundesrechnungshof, de Duitse Rekenkamer, uitspraak over het betalen van belastingen over pensioenen. De Bondsregering hoeft niet alle adviezen van het Bundesrechnungshof op te volgen, maar bepaalde aanwijzingen hebben een dwingend karakter. Dat zou geen slecht voorbeeld zijn voor de Nederlandse Rekenkamer.’

Willem Melching (historicus en Duitsland-deskundige aan de Universiteit van Amsterdam)

‘Controle over de politieke macht is gediend bij creatief denken. Dat ontbreekt binnen de politieke partijen zowel in Nederland als in Duitsland. Wie zich buiten de ijzeren fractiediscipline plaatst, wordt óf uit de fractie gegooid of werkt zich een burn-out.

‘De media worden wel eens de ‘vierde macht’ genoemd, als controleurs van de politiek. Van de Duitse media valt als controleur weinig te verwachten. De meerderheid van de journalisten stemt links en van de jonge journalisten stemt meer dan 90 procent links en vooral groen. Geen wonder dat de groene kanselierskandidaat Annalena Baerbock een heldenontvangst ten deel viel. Maar met kritisch volgen van de macht heeft het niet veel te maken.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden