ColumnMartin Sommer

In de toeslagenaffaire was de rol van de media niet alleen maar heldhaftig

null Beeld

Wij zijn nog lang niet klaar met de toeslagenaffaire. Intussen heeft de politiek in vele toonaarden schuld bekend. Te oppervlakkig, te hijgerig, te veel Kamervragen na Nieuwsuur van de avond tevoren. Te weinig aandacht voor de eigen slechte wetgeving. Hoe zit dat met de journalistiek? Pieter Omtzigt, tegenwoordig de maat der dingen, rekende de parlementaire journalistiek tot de ‘Haagse kliek’. Zijn we wel kritisch genoeg op regering en parlement? Of rennen we net als de Kamer achter elke wortel aan die ons wordt voorgehouden?

Na publicatie van het rapport over de toeslagenaffaire hield de Kamer het nog geen twee weken vol met de goede voornemens. Eind december kwam de bijstandsmevrouw uit Wijdemeren in het nieuws, die 7.000 euro moest terugbetalen omdat haar moeder de boodschappen bekostigde. In de juiste stemming vanwege het toeslagendrama, barstte de Kamer bijkans van woede. Er moest spoedwetgeving komen, subiet, met meer barmhartigheid en maatwerk in de bijstand. De media, waakhonden van de macht, de Volkskrant incluis, lieten zich niet onbetuigd.

Tot de gemeente Wijdemeren meer inzage bood. De bijstand van mevrouw ging op aan een motor en een auto ‘uit het duurdere segment’, en er was de suggestie van meer vermogen. Daarna werd het politiek verdacht stil. Die spoedwet lukte zo subiet niet meer. In de Volkskrant stond nog een berichtje, formaat postzegel. De toch iets minder zielige bijstandsmevrouw paste klaarblijkelijk niet zo goed in het beeld van de overheid als booswicht.

Een week geleden publiceerde Jesse Frederik, journalist bij de Correspondent, zijn boek over de toeslagenaffaire, Zo hadden we het niet bedoeld. Hij herinnert aan een eerdere oefening van berouw van de Kamer, ruim tien jaar geleden, met dezelfde klachten over zichzelf als nu: te veel gericht op de camera, te veel opwinding en te weinig kennis van zaken. Hij vergelijkt de politiek met de verstokte roker die op 2 januari toch maar een peuk opsteekt. Zijn boek gaat over taaie mechanismen en onbedoelde gevolgen, in politiek én journalistiek, als twee kanten van dezelfde medaille.

Na de ophef over de Bulgarenfraude had staatssecretaris Frans Weekers van Financiën nog nul politieke ruimte voor mildheid. Beeld ANP
Na de ophef over de Bulgarenfraude had staatssecretaris Frans Weekers van Financiën nog nul politieke ruimte voor mildheid.Beeld ANP

Het begon met een tv-reportage uit 2013, van mannen op het Bulgaarse platteland die zwaaien met een bankpas en zich vrolijk maken over ‘pinautomaat Nederland’. Spectaculaire beelden, daarna grote woede, in politiek en journalistiek. Zelfs GroenLinks wil een hardere fraude-aanpak, ook de columnisten van de Volkskrant weren zich. Staatssecretaris Weekers houdt zich in de Kamer ternauwernood overeind. Frederik wijst in zijn boek op een even onbedoeld als onaangenaam gevolg. Voordat de Bulgarenfraude losbarstte, was al gebleken dat de Belastingdienst excessieve bedragen terugvorderde als er iets fout ging bij de toeslagen voor de kinderopvang. Weekers had al ingestemd met een mildere behandeling. Maar na de ophef over de Bulgarenfraude was zijn politieke ruimte voor mildheid geslonken tot nul, en de ouders hadden het nakijken.

Frederik geeft tal van voorbeelden waarin het framen op de loop gaat met de werkelijkheid. Het treffendst vond ik zijn bespreking van het racistische odium waar de Belastingdienst tot vandaag onder zucht. Er kwam een mail boven water van het fraudeteam waarin sprake was van ‘een nest Antillianen’. Dat is buiten kijf racistisch, en naar ik aanneem, heeft de betrokken ambtenaar een douw gekregen. Maar wat zegt dat over de hele dienst? Een tweede mail die als voorbeeld van racisme wordt opgevoerd, maakte melding van ‘zwartjes’. Dat blijkt achteraf de naam van een meneer Zwartjes. Niet een heel overtuigend bewijs van racisme.

Deze week ging het in de Kamer weer over etnisch profileren door de Belastingdienst. Die vermeldde in de bestanden tot 2018 de tweede nationaliteit, terwijl dat sinds 2014 niet meer mocht. Dat hoeven we niet goed te praten, ook al kun je je afvragen of nationaliteit hetzelfde is als etniciteit. Er zijn geen onomstreden aanwijzingen dat de Belastingdienst extra heeft gecontroleerd op tweede nationaliteit, schrijft Frederik, behalve in de Bulgarenfraude. In de politieke en journalistieke boosheid daarover werd luidruchtig controle geëist omdat groepen niet-Nederlanders toeslagen aanvroegen. Het was uitgerekend Pieter Omtzigt die wilde weten of het niet mogelijk was om ‘bij bepaalde landen’ het verlenen van toeslagen gewoon wat moeilijker te maken. Het is precies die uitsplitsing die de Belastingdienst achteraf wordt aangerekend.

Het was uitgerekend Pieter Omtzigt die wilde weten of het niet mogelijk was om ‘bij bepaalde landen’ het verlenen van toeslagen gewoon wat moeilijker te maken. Beeld ANP
Het was uitgerekend Pieter Omtzigt die wilde weten of het niet mogelijk was om ‘bij bepaalde landen’ het verlenen van toeslagen gewoon wat moeilijker te maken.Beeld ANP

Het heeft lang geduurd voordat de kilheid van de terugvorderingen de publieke aandacht kreeg. Slechte wetgeving was als onderwerp slaapverwekkend. De belangstelling groeide pas toen de advocaat van het kinderdagverblijf Dadim repte van etnisch profileren. Die advocaat was evenwel ook de echtgenote van de Turks-Nederlandse eigenaar van Dadim. Van de administratie van Dadim bleek inderdaad weinig te kloppen, maar het etnisch profileren kreeg de overhand en ging een eigen leven leiden. Vermoedens werden in de meningsvorming feiten, en nu komt er een heuse parlementaire enquête waarin het onterecht selecteren op nationaliteit een van de onderwerpen is.

De gelauwerde onderzoeksjournalist Bas Haan meende dat juist in deze zaak kritiek op de journalistiek ongepast was. Beeld ANP
De gelauwerde onderzoeksjournalist Bas Haan meende dat juist in deze zaak kritiek op de journalistiek ongepast was.Beeld ANP

Ik vind het een knap boek, al was de ontvangst onder vakgenoten niet onverdeeld gunstig. De gelauwerde onderzoeksjournalist Bas Haan meende dat juist in deze zaak kritiek op de journalistiek ongepast was. Frederik had lof moeten hebben voor de collega’s van RTL en Trouw die het deksel van de beerput hebben gelicht. In dat laatste heeft Haan gelijk, de Belastingdienst wás meedogenloos. Het neemt niet weg dat onze beroepsgroep ook een rol had in deze ellende. Ook wat dat betreft, ben ik benieuwd naar die parlementaire enquête.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden