Column Frank Kalshoven

In de krant lezen we elke week verhalen over ‘stedentripjes’ per vliegtuig, natuurlijk vinden we dat dan na verloop van tijd gewoon

Voor de reisredactie van de Volkskrant hoort een vliegverbod te gelden. 

In Zweden, lazen we gisteren in de krant, bestookt een clubje activisten bekende vliegende landgenoten met de CO2-uitstoot die zij veroorzaken. Instagramt zo’n bekende Zweed dat-ie lekker een ‘weekeindje Oman’ doet, krijgt hij per kerende post terug dat dat dan zoveel ton extra CO2 veroorzaakt. In dezelfde krant nam columnist Peter de Waard de Nederlandse tv-presentatrice Floortje Dessing de maat die voor haar werk geregeld ‘naar het einde van de wereld’ vliegt.

Vliegschaamte is het heerlijke nieuwe woord dat hiervoor is uitgevonden. En de economische vraag die hierbij hoort is: hoe vast of flexibel zijn onze voorkeuren? Hoe beïnvloedbaar zijn ze?

In een rechttoe-rechtaan economie veronderstellen economen dat de voorkeuren van consumenten gegeven en onveranderlijk zijn. Gegeven deze voorkeuren bepalen vooral relatieve prijzen van goederen en diensten wat mensen kopen. Deze veronderstelling werkt vaak prima. Zo kunnen we er rustig vanuit gaan dat de vraag naar vliegreizen daalt als de overheid vliegen duurder maakt met een belasting. Mensen gaan dan niet minder vliegen omdat ze niet meer willen, maar omdat het ticket duurder is geworden ten opzichte van alternatieve bestedingen.

Vliegschaamte opwekken gaat niet over relatieve prijzen, maar juist over het beïnvloeden van voorkeuren. Werkt dat? Jazeker. Veel voorkeuren blijken zo kneedbaar als was. Dit inzicht danken we vooral aan Daniël Kahneman (lees dat boek: Thinking fast and slow) en Richard Thaler en Cass Sunstein (lees dat boek: Nudge). De keuzen die we maken tijdens het doen van boodschappen (vers fruit op ooghoogte), plassen (een vlieg inbakken in het urinoir), sparen voor pensioen (meedoen tenzij je actief weigert versus alleen meedoen als je je actief aanmeldt) blijken allemaal zeer beïnvloedbaar. Er zijn dan ook (vooral Angelsaksische) landen waar de overheid een ‘Nudge Unit’ heeft opgericht, een ‘duwtjesafdeling’ dus, die zich bezighoudt met het beïnvloeden van keuzen van burgers.

Dit type beïnvloeding van keuzegedrag gaat over concrete individuele keuzen. Een vliegvoorbeeld zou zijn dat de prijzen van tickets standaard getoond worden met de CO2-opslag erin (te gebruiken om bomen van te planten), en dat gebruikers deze opslag ook weer makkelijk kunnen uitvinken. Hoe makkelijk ook, zo’n ‘standaard’ heeft groot effect op de uitkomsten.

Vliegschaamte uitventen, beïnvloedt onze voorkeuren op een ander, meer sociologisch niveau. Het gaat nog niet om een concrete keuze (boek ik wel of niet met CO2-opslag), maar om een abstractere: gaan we vliegen of kiezen we een auto- of treinbestemming komend jaar? Ofschoon minder direct, heeft ook dergelijke beïnvloeding van voorkeuren wel degelijk effect. Positief ‘framen’ werkt wel beter trouwens. Niet: ik eet soms geen vlees. Maar: ik ben flexitariër.

Bij dit type beïnvloeding speelt beschikbare informatie een hoofdrol. Bij de vraag ‘waar gaan we naartoe?’ gaan onze hersens aan het werk met de hierover aanwezige informatie. Ik heb de hoofdredacteur van deze krant daarom weleens gesuggereerd de reisredactie een vliegverbod op te leggen. Niet zozeer vanwege de CO2-uitstoot van de vliegende redacteuren zelf, maar vanwege het effect op de vakantiekeuzen van ons, de lezers.

Als we week in, week uit verhalen lezen over ‘stedentripjes’ per vliegtuig, vinden we dat na verloop van tijd vanzelf gewoon. Een term als vliegschaamte helpt ons eraan te herinneren dat je hierbij vraagtekens kunt zetten. Een krant die zich specialiseert in wat er in de buurt zoals voor leuks te doen is, geeft ons een extra duwtje in de goede richting.

Nu nog een positieve formulering verzinnen voor vliegschaamte.

Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek. Reageren? Email: frank@argumentenfabriek.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden