Impliciete associatie, is dat gevaarlijk?

Geert Wilders waarschuwt de rechtbank: niet alleen híj staat hier terecht, maar ook zijn kiezers, en alle gewone burgers die het Marokkanenprobleem benoemen. 'Als u mij veroordeelt', spreekt hij dramatisch, 'dan veroordeelt u half Nederland.' Vooral het Openbaar Ministerie krijgt ervan langs: 'Hoe háált u het in uw hóófd om miljóénen mensen voor racíst uit te maken!'

Geert Wilders in de rechtbank op Schiphol in de zaak rond de minder Marokkanen-uitspraken van de PVV-leider. Wilders maakt gebruik van zijn recht op het laatste woord in het proces.Beeld anp

Volgens Ingeborg Doves, officier van justitie in Den Haag, stuit het OM bij dit soort zaken wel vaker op onbegrip. Mensen snappen bijvoorbeeld niet dat 'Heil Hitler' roepen strafbaar is, en het brengen van een Hitlergroet niet. Dat komt, schrijft Doves in NRC Handelsblad, doordat deze wet zich nu eenmaal beperkt tot uitingen die mondeling, schriftelijk of met een plaatje worden gedaan. Gebaren staan er niet in, en kunnen dus niet worden bestraft.

Best een geinig weetje, maar de boodschap van discriminatie-specialiste Doves is ernstig: 'Een groep mensen kan in gevaar worden gebracht door in het openbaar te vertellen hoe je over die groep denkt.' Voor verdachten is dat vaak nieuw, schrijft ze. Maar uiteindelijk kunnen er zelfs doden vallen. Het gevaar zit hem in de 'impliciete associatie': als je het woord 'tijger' maar vaak genoeg koppelt aan 'gevaar', ga je het er vanzelf bij denken.

Dat zo'n effect bestaat, weet iedereen. Wie één keer Clown Ronnie van LuckyTv heeft gezien, luistert bijvoorbeeld nooit meer normaal naar de analyses van Ron Fresen. Je kunt zulke koppelingen ook bewust nastreven, zoals Trump deed door steeds maar over 'crooked Hillary' te spreken. Maar aangezien zo'n associatie uiteindelijk plaatsvindt in de hoofden van mensen, blijft de grote vraag: wat moet je ermee in het strafrecht?

Beeld anp

Keihard aanpakken, zegt het OM. Tegen een Pegida-demonstrant werd deze week in Amsterdam 250 euro boete geëist vanwege een hakenkruis dat in een prullenbak werd gegooid. Een ántifascistische uiting dus, maar vanwege 'de geschiedenis' zou zo'n afbeelding kunnen leiden tot 'wanordelijkheden'. Er wordt dus straf geëist voor een uiting omdat mensen er, ten onterechte, negatieve associaties bij zouden kúnnen hebben.

En als de associatie wél terecht is? Wie steeds maar roept dat Marokkanen relatief vaak crimineel zijn, spreekt helaas de waarheid. Zeker in de zaak-Wilders lijkt me dat een cruciaal punt. Je zou denken dat Doves daar ook mee worstelt, maar dat valt reuze mee. De veiligheid van een bevolkingsgroep kan volgens haar wél in gevaar worden gebracht 'door herhaaldelijk een negatieve associatie te koppelen aan bijvoorbeeld het ras van die groep', maar 'niet door het gedrag van die bevolkingsgroep aan de kaak te stellen'.

Ik heb het wel tien keer moeten lezen, maar Doves beweert dus dat kritiek op bestaand gedrag nooit tot gevaarlijke haat leidt. Hoe ze dat weet, staat er niet. En waarom ze dan zelf begint over 'tijger' en 'gevaar' - typisch een voorbeeld van terechte associatie - begrijp ik ook niet. Wel snap ik steeds beter waarom het OM in dit soort zaken vaak op onbegrip stuit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden