Opinie

'Illegaliteit strafbaar? Zo criminaliseer je groep die bescherming nodig heeft'

De regering wil illegaal verblijf strafbaar stellen. 'Een ongepast middel, stelt het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten. 'Het biedt geen structurele oplossing en sluit de ogen voor mensen die niet uitzetbaar zijn.'

De uitgeprocedeerde asielzoekers Younis Omar (L) en Allaa Aldullaimi uit Irak in de Vluchtkerk in Amsterdam. Beeld ANP

Vreemdelingen die illegaal in Nederland verblijven, moeten strafbaar zijn. Onlangs stuurde het kabinet een wetsvoorstel daartoe aan de Tweede Kamer. De regering wil illegaal verblijf strafbaar stellen in de vorm van een overtreding, met een geldboete als sanctie. Deze draconische maatregel was tijdens de totstandkoming van het regeerakkoord een van de inleverpunten van de PvdA, dat eerder geen heil zag in een dergelijke strafbaarstelling. Daarin hadden de sociaaldemocraten groot gelijk. Bovendien is er al wetgeving die illegaal verblijf onder omstandigheden strafbaar stelt.

Strafbaarstelling van illegaal verblijf druist lijnrecht in tegen het ultimum remedium-beginsel in het strafrecht. Dit beginsel houdt in dat pas wanneer er geen andere lichtere oplossingen meer te vinden zijn, de overheid onder omstandigheden gebruik kan maken van het geweldsmonopolie.

Potje spierballen rollen
Handhaving van de vreemdelingenwet dient bestuursrechtelijk plaats te vinden. Strafrecht (leedtoevoeging) is een ongepast middel om in te zetten tegen niet-criminelen. Een straf moet een legitiem doel dienen. Deze basisbeginselen van het strafrecht (en van mensenrechten) worden in dit wetsvoorstel opzij gezet. Het kabinet heeft het uitgangspunt van het strafrecht als ultimum remedium zonder probleem ingeruild voor een onvervalst potje spierballen rollen: criminalisering moet vreemdelingen afschrikken hun heil in Nederland te zoeken.

Op grond van de Vreemdelingenwet kan een vreemdeling die geen rechtmatig verblijf heeft in Nederland worden verzocht om Nederland vrijwillig te verlaten. Doet deze dat niet dan kan een 'inreisverbod' worden opgelegd. De vreemdeling die zich niet aan dit inreisverbod houdt en in Nederland wordt aangetroffen is illegaal en daarmee strafbaar. Deze overtreding kan bestraft worden met een geldboete of hechtenis van maximaal zes maanden. Of dat het gewenste afschrikwekkende effect heeft? De Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken denkt in ieder geval van niet. In haar recente advies schrijft dit adviesorgaan dat ervaringen in het buitenland absoluut niet uitwijzen dat de strafbaarstelling in die landen enig effect heeft gehad op de omvang van illegaliteit.

Het probleem dat zich in de praktijk voordoet, is dat vreemdelingen die - buiten hun macht om - niet kunnen worden uitgezet naar het land van herkomst permanent in overtreding zijn. Naar schatting verblijven er in Nederland 100.000 mensen illegaal: personen zonder verblijfstitel, uitgeprocedeerde asielzoekers en staatlozen die niet kunnen terugkeren naar het land van herkomst. Voor een aanzienlijk deel van hen geldt dat het onmogelijk is om terug te keren. Het land van herkomst heeft de bevolkingsregisters vaak niet op orde of wenst niet mee te werken aan terugkeer. Of de lokale situatie is zo gevaarlijk dat uitzetten geen serieuze optie is.

Merkwaardig genoeg krijgen deze vreemdelingen geen verblijfsstatus van de Nederlandse overheid. Het gevolg? Mensen belanden in de illegaliteit en zijn een gemakkelijke prooi voor uitbuiting door malafide werkgevers, huisjesmelkers of mensenhandelaren.

Geen oplossing
Met het nieuwe wetsvoorstel draagt het kabinet niet bij aan een structurele oplossing van dit probleem. In plaats daarvan sluit het de ogen voor mensen die niet uitzetbaar zijn. Stiekem weet staatssecretaris Teeven dat zelf ook wel; aan de Volkskrant vertelde hij eind vorig jaar al dat het helemaal niet de bedoeling is om illegalen actief op te sporen. Vooral criminele en overlastgevende vreemdelingen zullen volgens hem worden vervolgd. Maar dat gebeurt nu ook al.

Illegale vreemdelingen die strafbare feiten plegen, worden ongewenst verklaard. Die status maakt het enkele 'zijn' op Nederlands grondgebied strafbaar. Onvoorwaardelijke gevangenisstraffen tot aan een half jaar kunnen - volgens de richtlijnen voor strafoplegging - door de rechtbanken worden opgelegd.

De vraag rijst waarom dit moet worden uitgebreid naar uitgeprocedeerde asielzoekers die helemaal geen strafbare feiten hebben gepleegd. Zij worden zo verder opgejaagd. In hoeverre zullen uitgeprocedeerde asielzoekers, die niet terug kunnen naar het land van herkomst, na de inwerkingtreding van dit wetsvoorstel nog gebruik durven maken van hun internationaal vastgelegde rechten op gratis noodzakelijke medische zorg, rechtsbijstand en toegang tot onderwijs?

Met zijn stoere taal biedt dit kabinet geen oplossing voor de werkelijke problematiek, maar criminaliseert het een groep die bescherming nodig heeft. Het NJCM is van mening dat het kabinet hiermee pure symboolpolitiek bedrijft.

Lieke van wijk en Lucille van Wijnbergen zijn verbonden aan het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten (NJCM).

 
In haar recente advies schrijft dit adviesorgaan dat ervaringen in het buitenland absoluut niet uitwijzen dat de strafbaarstelling in die landen enig effect heeft gehad op de omvang van illegaliteit
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden