Opinie Cruise-ongeval Venetië

Ilja Leonard Pfeijffer voorspelde het cruise-ongeval in zijn laatste roman. ‘Kwestie van wachten’

Venetië verzuipt, maar de cruiseschepen blijven komen. Ilja Leonard Pfeijffer schreef een profetisch boek over het ongeluk in de stad. ‘Het was een kwestie van wachten.’ En toerismehoogleraar Jan van der Borg zegt: ‘We nemen slechts een paracetemolletje tegen het massatoerisme.’

Een cruiseschip vaart langs het San Marcoplein in Venetië. Beeld AP

Ilja Leonard Pfeijffer, dichter en schrijver van Grand Hotel Europa: ‘Het cruiseongeluk afgelopen zondag in Venetië is op een bepaalde manier voorspelbaar te noemen. In mijn boek schrijf ik al zoiets (Grand Hotel Europa gaat over de teloorgang van Europa als recreatiegebied voor de rest van de wereld, red.): ‘Het is wachten totdat het een keer misgaat.’ Het Giudecca-kanaal waar het ongeluk gebeurde, ligt midden in het oude centrum. Varende flatgebouwen scheren daar op slechts enkele meters langs historische palazzi (historische paleizen en gebouwen). 

Naast de zichtbare gevolgen van cruiseschepen voor het verval van de stad, het massatoerisme, zijn er de onzichtbare gevolgen die zorgen voor de verzwakking van Venetië. De golfslag die dit soort cruiseschepen veroorzaken, werkt op de houten fundamenten waarop die palazzi zijn gebouwd, die de stad dragen. Dit zorgt voor snelle verzakking van de stad. Het is heel slecht die schepen toe te laten in Venetië. Heel triest. Misschien moest er eerst eens iets definitief misgaan en is dit jammerlijke incident een kleine prijs om te betalen wanneer we het hebben over daadwerkelijke verandering.

Maar er is een groter probleem: Venetië is allang geen échte stad meer. Er wonen met de dag minder mensen. Er is geen vitale economie: alles draait op het toerisme. De verleiding van het geld is dan groot. Cruisetoeristen geven wellicht weinig tot niks uit in Venetië als zij van boord gaan, maar vergeet de aanlegrechten niet. Rederijen betalen de stad miljoenen per jaar om hun trossen uit te gooien aan Venetiaanse kades. Dat maakt het aanlokkelijk om die cruiseschepen welkom te blijven heten.

Het is een mechanisme dat zichzelf versterkt. Dat zie je ook in Amsterdam: de leuke buurtwinkeltjes verdwijnen, oude bioscopen gaan dicht, want toeristen talen daar niet naar. Het wordt voor bewoners steeds onaangenamer. Ondertussen stijgen de vastgoedprijzen, het is een vicieuze cirkel. In Venetië zien we dat tot in het extreme. In Rome is recent een geliefde boekhandel van lokale bewoners, Feltrinelli, verdwenen nabij het toeristische Piazza del Popolo.

Italië vormt wellicht de voorhoede, maar we zien het ook elders in Europa gebeuren. In Amsterdam, Praag, Barcelona... Zo’n model van massatoerisme is onhoudbaar. In mijn boek werp ik die vraag niet voor niets op: in hoeverre staat Venetië model voor de rest van Europa?

Ilja Leonard Pfeijffer. Beeld ANP Kippa

Ik geloof dat er te makkelijk wordt gedacht dat toerisme iets goeds is en er te weinig wordt stilgestaan bij de prijs die we moeten betalen voor al die toeristen. Als je als stad toeristen wilt trekken, moet je ook nadenken over wie je wilt bereiken. Amsterdam heeft te lang iedereen willen bereiken, inclusief toeristen van de laagste soort. Dan heb ik het over kotsende Engelsen op de Wallen.

Een eenvoudige oplossing is er niet. Maar het begint met bewustzijn. In die zin helpt het Venetiaanse ongeluk met het cruiseschip hopelijk: de berokkende schade valt mee, laten we de verdere schade van het massatoerisme beperken.’

Jan van der Borg, hoogleraar stedelijke economie en toerisme (onder meer aan de universiteit van Venetië) is het eens met Pfeijffer: ‘We komen nu weg met de schrik, maar we zaten op een ongeluk te wachten. De cruiseschepen worden steeds groter − het verdienmodel ‘de capaciteit verhogen, de prijs verlagen’, loont − maar de antieke haven verandert niet mee. Ondertussen wordt het steeds drukker in de stad.

Ik ervaar het ongeluk in zekere zin als iets positiefs, de discussie over de grenzen van toerisme is hard nodig. Het is net als in Amsterdam: iedereen zeurt erover, maar de maatregelen zijn als een paracetamolletje tegen een ernstige ziekte, de pijn wordt wat onderdrukt maar het is geen structurele crisisoplossing. Vernieuwd beleid is van groot belang, er wordt nog te veel gelet op economische belangen. Aan symbolische acties − het verplaatsen van letters, het introduceren van bio-fietsen: ja, Amsterdam ‘venetianiseert’ ook − heb je niet zoveel.’

Belangenvertegenwoordigers van de cruisebranche wijzen op het relatief lage aandeel in absolute cijfers van cruisegangers op het totaalbeeld van toeristen. ‘Onzin’, zegt Van der Borg: ‘Dat soort cijfers worden vaak gebaseerd op verblijfstoerisme, dat maakt die absolute cijfers wankel. Het zijn niet de Airbnbs of de low cost-vliegmaatschappijen die voor onbalans zorgen, het zijn vooral die cruiseschepen. Cruisegangers drukken sterk op bepaalde zones in de stad. Omdat het vaak dagjesmensen zijn, willen ze in enkele uren slechts de must sees zien. 

Tegelijkertijd leveren ze niets op voor de lokale bevolking: de collectieve opbrengst is marginaal want wat ze uitgeven, gebeurt vooral aan boord. Als dat nou eens ter discussie werd gesteld: Wat is de toegevoegde waarde van een bepaald soort toerisme aan de lokale bevolking? Het is nu roeien tegen de stroom in, en de verwachting is dat het aantal toeristen tussen nu en 2030 meer dan verdubbeld. Er is echt radicale verandering nodig gericht op kwaliteit. Dat betekent geen elitair-stopbeleid maar bijvoorbeeld een democratisch reserveerbeleid waarbij de draagkracht van een stad niet wordt overschreden. Nu moeten bewoners de prijs voor het toerisme betalen en steekt de toerismebranche het geld in eigen zak.

Of er nu wat gaat veranderingen in Venetië? Dat geloof ik niet. Er wordt nu veel gekwebbeld, maar dat bloedt gewoon weer dood. Typisch Italiaans.

Net als Ilja Leonard Pfeijffer wist columnist Sheila Sitalsing dat het ongeluk in Venetië er aan zat te komen. ‘Dat er in Venetië een ongeluk zou gebeuren met een cruiseschip, stond in de sterren geschreven. En in de krantenkoppen, al een eeuwigheid lang.’

Onze Italië-correspondent ziet het cruiseschipongeluk als ‘symbool voor alles wat er mis is in Venetië’, zei hij maandag aan de telefoon.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden