ColumnPeter Middendorp

Ik vraag me af: wat is het verschil tussen originaliteit en betrekkingswaan?

Tijdens een feestelijke middag bij het afscheid van een rechter mocht ik laatst in het openbaar meedenken en -praten over de rechtspraak. Als je alleen een hamer hebt, zie je overal spijkers. Het was daarom misschien niet verwonderlijk dat ik probeerde te betogen – de argumenten houdt u tegoed – dat het recht een vorm van literatuur is.

Enkele dagen later gaf de Leidse staatsrechtgeleerde Wim Voermans, die een boek over grondwetten heeft geschreven, een interview aan NRC Handelsblad, waarin hij beweerde: ‘Een grondwet ís literatuur: het is ook een verbeelde wereld. (…) Recht is literatuur. Het gaat om een moraliserend appèl op het betekenissysteem van mensen.’

Ik vroeg me af: hoe komt het eigenlijk dat twee mensen gelijktijdig op hetzelfde idee komen? Kiezen de ideeën echt de hoofden uit, zoals Harry Mulisch al zei, in plaats van andersom? Toeval, onbetekenend? Als twee mensen hetzelfde idee krijgen, neemt de kans dan toe dat ze gelijk hebben – statistisch, bedoel ik, niet alleen gevoelsmatig?

Sinds een feestelijke middag bij het afscheid van de hoogleraar Douwe Draaisma, weer een paar dagen later, denk ik dat we ons nog minder illusies over originaliteit moeten maken dan we toch al deden. Draaisma, bekend van Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt, werkt aan een boek over wanen. Bijvoorbeeld het verschijnsel dat we een idee vaak wel onthouden, maar niet meer van wie we dat idee hebben en zo verder leven in de argeloze overtuiging dat we het zelf hebben bedacht.

Ooit was ik geweldig boos op een oud-hoofdredacteur van NRC Handelsblad die bij haar afscheid zei dat ze het meest trots was op haar idee om een schrijver naar het Binnenhof te sturen, terwijl ik daar indertijd al drie jaar als een gek bezig was te schrijven. (Zoals de rector van de school waar hij mij vanaf stuurde tijdens zijn afscheid zei dat hij trots was dat hij nooit iemand van school had gestuurd; zelfs mijn verdwijning bleef ongezien.) De boosheid bleef hangen tot iemand me bekendmaakte met de Haagse schetsen van Frans Netscher, een 19de-eeuwse naturalist.

Ik was jong, ik geloofde in originaliteit. Nu vraag ik me af: wat is het verschil tussen originaliteit en betrekkingswaan? Nu denk ik: het gevoel origineel te zijn kan alleen overleven in mensen zonder kennis, in de leegte. Ja, originaliteit heeft lekker de ruimte nodig – een leeg hoofd werkt het best.

Ik herinner me dat Harry Mulisch eens wekenlang bezig was filosofische axioma’s op natuurkundige berekeningen te stapelen, zonder dat de boel gelijk omlazerde, om uit te komen op de gedachte dat wij niet over een bewegende aarde lopen, maar dat we de aarde lopenderwijs in beweging brengen. En dat Gerard Reve in dezelfde tijd, om op precies dezelfde gedachte uit te komen, maar twee of drie flessen rode wijn nodig had gehad.

Misschien zijn er gewoon te weinig ideeën.

Je hoopt dat jij de eerste bent met een spannend idee. Maar de mensheid bestaat al een tijdje en al die mensen zaten vol met ideeën. Dus hoe groot is de kans dat jouw idee niet al door iemand anders is bedacht? En wat doe je als dat zo is? In deze Grote Vragen Podcast gaat Thomas op bezoek bij de man die beweert dat hij precies op hetzelfde moment ook zijn idee had. Ook spreken we met ideeeënmachine Erik Kessels en een durfinvesteerder die constant moet bepalen of de dingen waar hij in investeert wel origineel genoeg zijn. En oh ja: er is ook vuurwerk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden