Column Stephan Sanders

Ik begreep door Roth meer van mijn heteroseksuele omgeving

Stephan Sanders is journalist en columnist.

Sommige schrijvers moet je lezen, voor lijsten op school, of op z’n minst om mee te kunnen praten in bepaalde welvoeglijke kringen. Mijn geluk was dat ik Philip Roth (1933-2018) ontdekte toen de bewonderaars van het eerste uur alweer verveeld hun rug naar hem keerden. Het grimmig-komische Portnoy’s Complaint verscheen in 1969; ik was toen acht jaar oud en er nog niet helemaal aan toe. In een ander verband sprak de voormalige Duitse Bondskanselier Helmut Kohl van ‘Die Gnade der späten Geburt’, en dankzij die genade huilde ik als twintiger van het lachen om dat boek, en wel in mijn eentje want de hype was al lang voorbij.

Philip Roth heeft me altijd het gevoel bezorgd dat ik hem zelf heb ontdekt, omdat ie alweer enigszins passé was toen ik me op zijn oeuvre stortte. Je had ’m al lang gelezen moeten hebben, en sterker nog: het was in de jaren tachtig en negentig verplicht kanttekeningen te plaatsen bij de ‘vrouwvijandige opvattingen’ die hem in de schoenen werden geschoven. De blije, vrije seksuele revolutie waar Roth zoveel heil van verwachtte, had nieuwe, vooral vrouwelijke slachtoffers geëist, en Roth, die ooit gold als de vrijmoedige held die de joodse gemeenschap in verlegenheid bracht met zijn ‘vuile was’, gold ineens als een witte heteroseksuele man die de vrouw behandelde als gebruiksvoorwerp.

Harvey Weinstein

Maar Roth was voor mij, als buitenstaander, iemand die nu eens tot in de details heeft beschreven wat de heteroseksuele man zoal beweegt en drijft. Het is raar dat ik dat van Roth heb moeten leren, en niet van een vader of Jan Wolkers of desnoods van Herman Brusselmans. Maar die laatste twee verveelden me al snel, het ontbrak ze aan het spitwerk dat Roth zo ijverig verricht in eigen hart, ziel en verstand.

Hij werd voor mij de onderzoeker die alle heteroseksuele premissen op tafel legde, en ze stuk voor stuk naliep. Ik begreep door hem meer van mijn heteroseksuele omgeving – een niet-onbelangrijk deel van de mensheid. Toegegeven: hij had meer grip op het mannelijke dan het vrouwelijke deel. Je zou ook braaf kunnen zeggen: hij deed niet aan ‘cultural appropriation’, maar in Roths geval vonden vrouwen het juist vervelend dat hij zich nooit eens met hun wereld identificeerde.

Een citaat van Roth, uit de novelle The Dying Animal waarin hij zijn eigen, seksuele ontwaken beschrijft in de jaren vijftig: ‘Toen ik opgroeide was je op seksueel terrein geen vrij man. Je kneep de kat in het donker. Je voelde in het geniep. Je stal seks. Je vleide, je soebatte, je drong aan – elk beetje seks moest worden bevochten, op de waarden, zo niet de wil van het meisje.’

Metoo

Wie dit leest ziet nu meteen Harvey Weinstein voor zich, die zich vergrijpt aan elke voorbijkomende vrouw. Maar wat Roth beschrijft, is de junkiestatus van de heteroman in de jaren dat de pil er nog niet was, en elk sekscontact kon uitlopen op een ‘moetje’ en kinderen. En ook na de pil bleef er de schaamte en de ‘sletvrees’ – Roth bewondert expliciet de ‘sletten’ – die heteromannen en hetero­vrouwen niet tot logische partners maakt, maar tot tegenstrevers die moeten zien door te dringen in vijandig gebied.

Waar ‘de wil van het meisje’ in deze MeToo-tijden tot absoluut criterium is verheven, kent Roth nog het vleien en soebatten. Het is, denk ik, wel mogelijk te weten wat je per se niet wilt; maar weet je wat precies wel? Onderhandelingen daarover zijn inmiddels afgeschaft.

Nogmaals Roth: ‘Dat een gewoon meisje uit zichzelf, zonder eindeloos aandringen de code zou breken en de geslachtsdaad zou plegen, zou mij in verwarring hebben gebracht. Omdat niemand van beiderlei kunne enige notie had van een erotisch geboorterecht. Onbekend.’

Roth beschrijft hier een seksuele schaarste-economie, waarbij de man aandringt en de vrouw per definitie afhoudt. Het feit dat Roth ‘in verwarring’ zou zijn als het een keertje zomaar zou lukken, onderscheidt hem van de Harvey Weinsteins van deze wereld.

En dat ‘erotische geboorterecht’ dat Roth dan wel opeist voor ‘beiderlei kunne’?

Misschien bestaat er zoiets als recht op seks, maar natuurlijk niet op seks met een ander. Op z’n minst moet die ander daar enigszins de lol van inzien. De belofte. Misschien zelfs het mysterie.

Schrijver Philip Roth (1933 - 2018) was de Joodse Alleman

Met Philip Roth (1933 - 2018) gaat een van de grootste schrijvers uit de Amerikaanse geschiedenis verloren.

De vriendschap van Michaël Zeeman met de overleden schrijver Philip Roth

Alle lezers kennen Philip Roth, maar niemand kende de Amerikaanse auteur persoonlijk, uitgezonderd een paar exen en enkele redacteuren en uitgevers. Toch kon in Nederland één man jarenlang zeggen dat hij Roth maar weer even had gebeld: Michaël Zeeman (1958-2009), literatuurcriticus, Volkskrant-redacteur en -correspondent, tv-presentator en pontificale voorzitter van literaire debatavonden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.