180 GRADENIan Buruma

Ian Buruma: ‘Amerika is geen plek meer om naar te vluchten als het elders misgaat’

Ian Buruma (68) verloor zijn vertrouwen in de Verenigde Staten.

Ian Buruma: ‘Onze afhankelijkheid van de VS is niet goed voor ons, en niet voor de VS.’Beeld Ivo van der Bent

Oud standpunt

‘Ik heb lang opgekeken naar de Verenigde Staten. Ik groeide in Nederland op in de schaduw van de oorlog, Amerikanen, Canadezen en Britten hadden ons bevrijd van de Duitsers. De VS waren de redder van de democratie. Zelfs in de jaren zestig, tijdens de Vietnamoorlog, volgden critici van Amerika vaak het voorbeeld van protesten in Amerika. Het bleef het toonbeeld van een open maatschappij.

‘Een wijdverbreid vertrouwen in de VS stoelde op twee zaken. Ten eerste: we konden op de Amerikanen rekenen voor onze veiligheid, ten tweede: als het misgaat in de wereld en democratieën in elkaar zakken, kun je altijd nog naar de VS. Daar staat het Vrijheidsbeeld, daar houdt vrijheid altijd stand.

‘In West-Europa hebben we lang geprofiteerd van onze band met de VS. Het nadeel is dat we voor onze veiligheid volledig afhankelijk werden. De deal na de oorlog was simpel: wij bouwen voort aan onze economie, de Amerikanen bewaken onze veiligheid. Dat is zo langzamerhand niet meer houdbaar.’

Kantelmoment

‘Mijn beeld kantelde radicaal tijdens de Irakoorlog in 2003. In de geschiedenis van Amerika zijn altijd twee tendensen geweest. Enerzijds het isolationisme: richt je geheel op jezelf en laat andere landen hun eigen problemen oplossen. Anderzijds de missiedrift om vrijheid en democratie over de wereld te verspreiden. Beide extremen zijn onwenselijk. De Irakoorlog maakte duidelijk dat de kruisvaardersgeest, met militair geweld ingrijpen en de wereld ordenen naar Amerikaans beeld, catastrofale gevolgen kan hebben. Dat was in Vietnam al duidelijk. Maar van het idee dat vrijheid en democratie voortkomen uit de loop van een Amerikaans geweer is na de oorlog in Irak niet veel meer over.

‘Lang dacht ik dat vrije landen de plicht hadden zich te bemoeien met andere landen als het verkeerd ging, zo nodig met een militaire interventie. Als je zo een bloedige dictatuur ten val kon brengen, waarom niet? Je kunt niet zomaar zeggen: het zijn verre landen, we houden ons afzijdig en ze zoeken het zelf maar uit. De Verenigde Staten en Groot-Brittannië bezigden onder Bush en Blair nog ferme taal over een gezamenlijke strijd voor de vrijheid. Dat is funest gebleken. Saddam Hussein was inderdaad een bloedige dictator, maar de oorlog werd gevoerd onder valse voorwendselen en had verschrikkelijke gevolgen. Het werd me duidelijk dat ingrijpen, zelfs vanwege idealistische redenen, slechte omstandigheden nog erger kunnen maken. Ik moest erkennen dat het beeld van Amerika die als een broeder waakt over onze veiligheid, niet langer vol te houden is.’

Nieuw standpunt

‘De naoorlogse orde, of Pax Americana, loopt op zijn einde. We hebben er te lang op geteerd. Eigenlijk is Europa pas door Trump serieuzer gaan nadenken over de eigen veiligheid. Het mag niet bij woorden en bij nadenken blijven, er moet iets veranderen. Onze absolute afhankelijkheid van de VS is niet goed voor ons, en ook niet voor de VS.’

Het effect

‘Ik ben gedesillusioneerd geraakt. Dat is niet erg: het is nooit goed illusies te hebben. Ik meende dat, ongeacht of er goede of slechte presidenten gekozen werden, in Amerika nooit zou kunnen gebeuren wat in de jaren dertig in Europese landen is gebeurd. Veel liberale Amerikanen zijn er nog steeds van overtuigd dat Amerika hiervoor immuun is. Dat geloof ik niet meer. Ook in de VS blijkt de liberale democratie veel kwetsbaarder dan we dachten.

‘Een van de ergste dingen die Trump heeft gedaan is de verkiezing bij voorbaat onwettig te verklaren mocht hij verliezen. Als Joe Biden in november president wordt, zou Trump zijn aanhang kunnen aansporen tot geweld. Als hij zou winnen door intimidatie en fraude, is zijn presidentschap niet legitiem in de ogen van zijn tegenstanders. Er zijn ongelooflijk veel wapens in omloop en het zou chaotisch kunnen worden. Ik groeide op met bewondering voor Amerika, ondanks alle gebreken en vulgariteiten en onbezonnen oorlogen: de democratie leek er rotsvast verankerd. Die illusie heb ik niet meer. Ook in Amerika kan aan de democratie een einde komen. Dan is de VS geen plaats meer om naar te vluchten als het elders misgaat.’

Deze maand verscheen van Ian Buruma Het Churchillcomplex (Atlas Contact; € 24,99) waarin hij beschrijft hoe er weinig is overgebleven van het beeld van het Verenigd Koninkrijk en Verenigde Staten als toonbeelden van vrijheid.

Luister POTUS de podcast

Gijs Groenteman neemt elke week de campagneweek door. Waar was Trump, wat deed Biden en waar had Amerika het over? Met POTUS de podcast ben je weer bij.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden