Opinie

'I want my money back; de Schotten hebben naar Thatcher geluisterd'

Om de Schotse afvalligheid te verklaren, moeten we terug naar de erfenis van Thatcher, schrijft historicus Dirk-Jan van Baar. 'De echo van nationale kleingeestigheid, die in Edinburgh een unieke politieke unie van driehonderd jaar oud onderuit kan halen.'

Boek over Thatcher. Beeld ap

Begin deze maand kwamen de NAVO-landen in Wales bijeen om de gelederen te sluiten. Geen minuut te vroeg, gezien de intimidatiepolitiek van Poetin in Oost-Europa en IS-jihadisten die een heilige (video-)oorlog voeren met een beul uit Londen. Erger, ineens staat ook het thuisfront op springen en is het de vraag of het Verenigd Koninkrijk - een constructie uit 1707 - het einde van de maand nog haalt.

Als Schotland in een referendum voor onafhankelijkheid kiest, is Groot-Brittannië van zijn laatste restje grootheid ontdaan. Dan zal de westerse wereld niet meer dezelfde zijn.

Geest uit de fles
Lang leek de Schotse afscheiding een theoretische zaak. Maar na de laatste peilingen is in Londen paniek uitgebroken. De geest is uit de fles, zeker nu David Cameron de Schotten met snoepgoed en smeekbeden probeert te verleiden om alsjeblieft in het Koninkrijk te blijven. Een gênante vertoning, Maggie Thatcher zou zich in haar graf omdraaien. De IJzeren Dame was elke wankelmoedigheid vreemd en had het nooit zover laten komen.

Maar om de Schotse afvalligheid te verklaren moeten we wel terug naar haar erfenis. De morele herbewapening van het Westen begon bij Thatcher, die in 1982 in het zuidelijk deel van de Atlantische Oceaan de Falklandoorlog vocht, een obscuur conflict met een Argentijnse junta om enkele schapeneilandjes dat makkelijk haar einde had kunnen zijn. Achteraf gezien een magisch moment in de Thatcherrevolutie, eerst verguisd en later gevierd als de grote ideologische ommekeer die het Westen de Koude Oorlog deed winnen. Nu dreigt schipbreuk dichtbij huis, in de wateren van Schotland waar de Noordzee-olie rijkelijk vloeit.

Schotse kiezers brengen hun stem uit. Beeld afp

Thatchers erfenis
Over de historische betekenis van Thatcher is iedereen het eens: die is groot. Maar verder verdeelt haar erfenis nog steeds de geesten. Zij gaf het Westen nieuw zelfvertrouwen, hoewel er bij haar aantreden al vrijwel niets meer van het Britse Wereldrijk over was en zij het verval niet kon keren.

Onder haar bewind kwam de onafhankelijkheid van Zimbabwe tot stand en zij sloot een deal over de overdracht van Hong Kong aan China. Dat was het verre buitenland. In eigen huis blies de IRA haar bijna op, na een aanslag op haar hotel in Brighton. De Ierse kwestie loste zij niet op, dat deed Tony Blair. Begin jaren tachtig leek Groot-Brittannië rijp voor de schroot, en de deïndustrialisering en de gevechten met de vakbonden - klassieke klassenstrijd - maakten het er niet beter op.

Thatcher werd gehaat in Noord-Engeland en Schotland, bolwerken van Old Labour. Voor de Schotten, zuinig en bescheiden volk, is de kruideniersdochter uit Grantham het eigentijdse voorbeeld van de Engelse arrogantie waardoor ze jaren zijn vernederd.

Arrogantie
Die Engelse arrogantie, die prettig onverstoorbaar is, maar ook onuitstaanbaar zelfingenomen kan zijn, kreeg een nieuwe dynamiek met de Big Bang in de City, die de basis legde voor een moderne diensteneconomie waarvan vooral de hoofdstad heeft geprofiteerd. Londen groeide weer uit tot het financiële centrum dat zij tijdens de gloriedagen van het Britse Rijk was geweest. Zij strekt zich met vele tentakels uit naar het achterland, mede vanwege de dagelijkse pendelaars die zich geen huis in Londen kunnen veroorloven.

Maar de hoofdstad is ook een kapitalistisch waterhoofd dat zich als een vliegende schotel heeft losgemaakt van de rest van het land, waardoor de Britse elites en hun buitenlandse zakenvrienden niet verrast hadden mogen zijn dat de gewone mensen in Glasgow en daarboven hun hoge vlucht in de economie van de toekomst niet konden bijbenen. Maar dat zijn ze wel. De verbijstering in Londen over die ondankbare Schotten, die ineens dromen van hun eigen sociaaldemocratische utopia naar Scandinavisch model, is groot. Terwijl er meer geld van Londen naar het Noorden stroomt (subsidies) dan andersom.

Hier klinkt de geest van Thatcher waarmee zij in de jaren tachtig haar Europese partners irriteerde: 'I want my money back!' De Thatcherrevolutie was op ouderwetse burgermansdeugden gebaseerd, op hard werken en particuliere bezitsvorming. 'There is no such thing as society.' Daaruit sprak ook benepenheid. Niet dat de Schotten nu meteen beter denken af te zijn als ze voor zichzelf kiezen. Maar de oliegelden waarmee Thatcher dertig jaar geleden schermde, komen wel uit hun Noordzee. Tegelijk denken de Schotten verder te kunnen gaan als zelfstandig lid van de EU, waarmee ze een eigen draai geven aan de 'nationale soevereiniteit' waarvoor Thatcher zich sterk maakte. Haar 'No, No, No!' tegen de almacht van Brussel keert zich nu als boemerang tegen Londen, big nanny die altijd het beste wist wat goed was voor Schotland. De geest van Thatcher gaat nu in Schotse rok gehuld. Het zijn de Schotten, Brittannia's trouwste soldaten, die het Verenigd Koninkrijk dreigen te verscheuren.

Marine Le Pen
Die implosie van Groot-Brittannië, dat er economisch veel beter voorstaat dan dertig jaar geleden, gebeurt dan ironisch genoeg nog eerder dan het uiteenvallen van de eurozone, in de City veelvuldig voorspeld. Meewarig schudde The Economist het hoofd over de austerity van Angela Merkel en de staat van ontkenning waarin Frankrijk verkeert. Op het continent staat Marine Le Pen al klaar om de nationale fronten eens stevig op te schudden.

Maar de meest actuele stoorzender is de erfenis van Thatcher, enerzijds patroonheilige van het Vrije Westen, zij aan zij met Amerika, anderzijds echo van nationale kleingeestigheid, die in Edinburgh een unieke politieke unie van driehonderd jaar oud onderuit kan halen. Zomaar, omdat het kan en de hoofdstedelijke elites even niet hebben opgelet. Een schot voor de boeg voor héél Europa. Op de Britse eilanden voelt het nu al als een dolkstoot.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

David Cameron. Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.