Weblog

'Humor is de pauwenstaart van de lelijke cabaretier'

Een vrouw stapt op de bus met haar baby op de arm. De buschauffeur zegt: 'Dat is de lelijkste baby die ik ooit heb gezien. Ugh, geen gezicht!' De vrouw loopt verontwaardigd naar de achterzijde van de bus en gaat zitten. Ze zegt tegen de passagier naast haar: 'De bestuurder heeft me zojuist diep beledigd!' Waarop de passagier zegt: 'Als ik u was zou ik dat niet pikken en naar hem toestappen. Ik houd uw varkentje wel even voor u vast.'

Beeld anp

Dit is officieel verkozen tot de beste grap in Engeland vorig jaar door een grote groep mensen die er luid om moesten lachen.

Maar waarom lachen we eigenlijk? Die vraag houdt wetenschappers al eeuwen bezig. Ook mij. Ik mocht deze week bij Mattie en Wietze van Q-Music in hun dagelijkse ontbijtshow een hoorcollege geven over de lach. Aristoteles schreef: 'Lachen is een middel tegen de rouw.' Lord Byron schreef: 'Always laugh when you can; it is cheap medicine.'

We weten inmiddels dat mensen van alle leeftijden en alle culturen spontaan lachen, en we besteden er met z'n allen heel wat tijd aan. Lachen is trouwens niet iets uniek menselijks. Ook andere apensoorten kennen de lach. Zelfs ratten, zeer sociale dieren, maken kirrende geluiden als ze gekieteld worden. Dit suggereert dat lachen een eigenschap is met diepe evolutionaire wortels.

Maar welke wortels zijn dat? Wat voor evolutionair voordeel gaf de lach aan onze voorouders? Er zijn verschillende hypothesen geformuleerd die allemaal wel wat wetenschappelijke steun hebben gekregen. Een van die hypothesen is dat de lach een teken is van seksuele belangstelling. Vooral in een romantische context is dit belangrijk. Volgens relatieonderzoekers is een gevoel voor humor een van de meest gewenste eigenschappen bij de keuze van een partner. Belangrijker dan intelligentie, geld en status. Interessant is dat er in dit soort onderzoeken vaak een verschil tussen de seksen wordt gevonden. Vrouwen willen graag een man die hen aan het lachen maakt, terwijl mannen de voorkeur geven aan een vrouw die lacht om hun grappen! Humor en de lach zijn wellicht geëvolueerd als seksuele wapens. Dit verklaart waarom er onder de stand-up comedians van deze wereld nogal wat mannen zijn die je nu niet bepaald eye candy zou kunnen noemen. Zij moeten het van iets anders hebben - humor - om een vrouw te verleiden. Humor is hun pauwenstaart.

Een tweede verklaring is dat we lachen om te vleien. Onderzoekers stellen vast dat mensen in een machtsverhouding vaak 'opwaarts' lachen maar niet 'neerwaarts'. Om een wit voetje te halen bij de baas, lachen we om zijn of haar (slechte) grappen. Omgekeerd is het een teken van zwakte wanneer de baas teveel lacht om de grappen van een ondergeschikte.

Een derde uitleg luidt dat lachen mensen in staat stelt nieuwe dingen aan te leren. Lachen en spelen gaan vaak hand in hand, zeker bij kinderen. Kinderen lachen veel meer dan volwassenen, blijkt uit onderzoek, waarschijnlijk omdat ze nog veel moeten leren. Lachen is een teken dat je in een veilige omgeving bent, waar kinderen en ook volwassenen zich naar hartenlust kunnen uitleven.

De laatste reden waarom we lachen is dat het ons in staat stelt met elkaar samen te leven in grote groepen. De groep is het belangrijkste overlevingsmiddel van de mens. Maar hoe houd je een grote groep mensen bij elkaar? Andere apen vlooien elkaar om relaties te onderhouden, maar dat is altijd 1-op-1 en kost teveel tijd in een grote groep. Onze voorouders losten dit op door de lach, en later, toen er taal was, door humor om die lach in steeds grotere groepen op te wekken. Lachen is inderdaad een sociaal glijmiddel. Het is erg besmettelijk en verspreidt zich als een virus door een groep. Denk maar aan de slappe lach die aanstekelijk is, ook al weet je vaak niet eens waarom iets grappig is.

Waarom heeft lachen zo'n positief effect? Tot nu toe ontbrak het aan een plausibel biologisch mechanisme dat dit kon verklaren, maar inmiddels denken we het antwoord te hebben gevonden. Het zit 'm in endorfinen, een stofje dat door je brein wordt aangemaakt. De gebruikelijke manier om endorfinen te meten is door mensen een pijntest af te nemen. Endorfinen functioneren namelijk als natuurlijke pijnstillers.

Om dit aan te tonen voerde ik met een team van collega's een serie onderzoeken uit, waarbij we de deelnemers uitnodigden naar het lab te komen. We namen ze eerst een pijntest af, waarbij ze bijvoorbeeld een bevroren wijnkoeler onder hun arm of hun hand in een bak ijskoud water moesten houden (uiteraard met een door onderzoekers vastgestelde maximale duur, om ongewenste effecten te voorkomen). Daarna splitsten we de groep in tweeën. De ene helft keek naar een grappige comedy op tv, zoals America's Funniest Home Video's. De andere groep zag de saaie documentaire Hoe speel ik golf. Daarna namen we beide groepen opnieuw de pijntest af. Wat bleek? Bij de groep die naar de homevideo's had gekeken ging de pijntolerantie omhoog, soms met wel 50 procent, terwijl bij de 'neutrale' groep de pijngrens lager werd.

Beeld anp

Hoe meer iemand lachte, hoe meer pijn hij of zij aankon. Om erachter te komen of deze vlieger ook buiten het lab opging, hebben we het onderzoek ook gedaan tijdens het beroemde Edinburgh Fringe Festival. We testten bezoekers van een comedyshow en mensen die naar een dramavoorstelling gingen, en stelden vast dat de pijntolerantie alleen bij de eerste groep toenam. Er is dus bewijs voor de stelling van Aristoteles en Lord Byron: lachen is inderdaad een goed - en goedkoop! - medicijn.

Er is nog genoeg grond voor verder onderzoek naar de positieve effecten van de lach. Hebben mensen die lachen minder pijnstillers nodig? Of neemt de angst voor de tandarts af wanneer er in de wachtruimte een komische film wordt vertoond? Mochten er geldschieters zijn onder de lezers van dit blog, dan houd ik me van harte aanbevolen!

Mark van Vugt (1967) is evolutionair psycholoog en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Voor Vonk, het zaterdagse achtergrond- en opiniekatern van de Volkskrant, blogt hij geregeld over de 'vreemde, buitenissige en saillante aspecten van menselijk gedrag'. Hij is op Twitter te volgen via @ProfMarkvugt.

Mark van VugtBeeld Els Zweerink
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden