Opinie

Humanistisch Europa is menselijk, al te menselijk

Hoog tijd dat de EU selectief te werk gaat en onderscheid maakt voor welke vluchtelingen zij in principe wel en niet verantwoordelijk is, betoogt Dirk-Jan van Baar.

Bondskanselier Angela Merkel op de Sustainable Development Summit van de Verenigde Naties in New York. Beeld reuters

Heeft de bewierookte Angela Merkel een grandioze fout gemaakt? Ik aarzel, omdat onduidelijk is bij wie de grootste fout zit. De opmerking van de bondskanselier dat er geen bovengrens is aan de hoeveelheid vluchtelingen die Duitsland kan opnemen, kwam uit innerlijke overtuiging voort en werd gedragen door welkomstacties onder de Duitse bevolking. Tegen zoveel barmhartigheid is geen kruid gewassen. Vice-kanselier Sigmar Gabriel deed er nog een schepje bovenop door over de komst van een miljoen vluchtelingen te speculeren. Voor meerdere jaren. Daar werd de CDU door de SPD in een humanitaire wedloop overtroefd. Menselijk, al te menselijk.

Gutmenschen

Het is fout om de Duitsers kwalijk te nemen dat zij goed willen doen. Dat zij Gutmenschen zijn, getuigt niet van schuldgevoel of zelftwijfel, maar van euforie over de eigen hulpbereidheid. Daarbij vaart Merkel als altijd een behoedzame zigzagkoers. Zij heeft ook gezegd dat de Duitse openstelling tijdelijk is, en dat andere EU-staten middels Europese verdelingsquota hun bijdrage moeten leveren. Wat een misser is, want de bondsregering kan niet in een alleingang namens andere EU-partners spreken en hen zeker niet moreel de maat meten. Zo heilig is moeder Angela niet en met de herinvoering van de grenscontroles werd al duidelijk dat de vluchtelingenstroom haar razendsnel over de schoenen is gelopen. Een nachtmerrie voor een land dat aan recht en orde hecht.

Op de ARD sprak een journaliste van een 'Schabowski-moment', een verwijzing naar de SED-functionaris die in november 1989 de Berlijnse Muur openzette door op een achternamiddag vrij reizen voor DDR-burgers aan te kondigen. Dat zou betekenen dat Merkel in de vluchtelingencrisis niet goed weet wat zij doet, wat vanwege haar DDR-achtergrond moeilijk voorstelbaar is. Eerder lijkt het erop dat Merkel geen concessies doet als het op vrijheid aankomt, zoals zij ook geen geduld heeft met neonazi's (die haar in Heidenau, een voorstadje van Dresden, hadden uitgejouwd). Dat is nobel en getuigt van het juiste instinct. Van de bondskanselier, een domineesdochter, is ook bekend dat ze voor het bestaansrecht van Israël staat en antisemitisme als grote zonde beschouwt.

De grootste zondebok

Wat ons bij de grootste zondebok in deze humanitaire crisis brengt. Dat is vreemd genoeg niet de Syrische dictator Bashar al-Assad, die zeven keer zoveel slachtoffers maakt als de koppensnellers van IS, maar de Hongaarse premier Viktor Orbán. Hij heeft het gewaagd aan de grens met Servië (een buitengrens van de EU) een muur op te richten om migranten te weren. Dit zou in strijd zijn met 'Europese waarden'. In Brussel wordt schande gesproken van de Oost-Europeanen. Landen als Polen en Slowakije tonen zich niet alleen afkerig van het opnemen van vluchtelingen, ze willen ook alleen christenen. Critici zien daarin een xenofobe grondhouding en vinden dat zulke lidstaten voor hun achterlijkheid en gebrek aan solidariteit moeten worden bestraft.

Mij stoort dit West-Europese superioriteitsgevoel. Niet alleen wordt de Oost-Europeanen de mond gesnoerd, er wordt ook voorbijgegaan aan de mogelijkheid dat zij misschien wel een beter idee van Europese waarden hebben dan de westerse goegemeente. Het was Solidarnosc in Polen dat in de jaren tachtig de geest van Europa levend hield. Als de Hongaren in de zomer van 1989 niet eerst het IJzeren Gordijn hadden doorgeknipt, zouden de DDR-vluchtelingen later dat jaar nooit een kans hebben gehad. In West-Europa is de Poolse paus allang vergeten, maar het was wel de katholieke kerk die als enig instituut in Oost-Europa het Sovjet-communisme wist te weerstaan. Het kan geen kwaad eraan te herinneren dat de Europese Idee van christelijke oorsprong is.

Existentiële onvrede

Daarom vind ik het niet gek als de vluchtelingencrisis wordt aangegrepen om aan christenen weer prioriteit te geven. Wat zijn die Europese waarden nog waard als moslims die in het Midden-Oosten christenen verdrijven daar ook onder vallen? De oprukkende islam zorgt overal voor existentiële onvrede. Als de Europese solidariteit menselijk, al te menselijk tot de hele wereld wordt opgerekt, wordt het sauve qui peut en na ons de zondvloed. Mij lijkt het hoog tijd dat de EU selectief te werk gaat en onderscheid maakt voor welke vluchtelingen zij in principe wel en niet verantwoordelijk is.

En gezien het apocalyptische geweld in de moslimwereld zou het ook niet gek zijn als Europa alvast rekening hield met de komst van (miljoenen?) Joodse vluchtelingen, voor het geval het in Israël misgaat. Ook zij gaan voor, om historische redenen. Volgens de geestelijk leider van Iran hebben we daarvoor nog vijfentwintig jaar.

Natuurlijk is dit 'out of the box-denken', een luxe die Angela Merkel zich niet kan permitteren. Wij willen vrede, geen nieuwe oorlogen. Maar de grootste fout is de indruk wekken dat Duitsland deze op drift geraakte vluchtelingenstroom wel aankan en dat al die cultuurpessimisten die Europa door eigen goedheid aan de barbaren uitgeleverd zien worden vals alarm slaan. Dat is de kop in het zand steken en dat is in het verleden te vaak gebeurd.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden