Opinie

Hou op ‘zinloos geweld’ steeds weer als zinloos te bestempelen, dat is een misleidende term

Hoe hard het ook klinkt: er is een verklaring voor geweldsuitbarstingen. Het benoemen van daadwerkelijke gebeurtenissen is daarom noodzakelijk. Dat doet meer recht aan slachtoffers, en legt de verantwoordelijkheid waar die hoort, betoogt Laura Keesman.

Een man kwam te overlijden na zinloos geweld in Wijchen. Hij werd opzettelijk overreden nadat hij een opmerking had gemaakt over rijgedrag van iemand die te hard door de wijk reed. Een graffiti kunstenaar maakte in de buurt een herdenkingsplek.  Beeld Marcel van den Bergh/de Volkskrant
Een man kwam te overlijden na zinloos geweld in Wijchen. Hij werd opzettelijk overreden nadat hij een opmerking had gemaakt over rijgedrag van iemand die te hard door de wijk reed. Een graffiti kunstenaar maakte in de buurt een herdenkingsplek.Beeld Marcel van den Bergh/de Volkskrant

De gewelddadige dood van de 27-jarige Carlo Heuvelman uit Waddinxveen op Mallorca schokt Nederland. De term ‘zinloos geweld’ laaide in de media en op Twitter weer even op. Dit zou betekenen dat Carlo Heuvelman plaats krijgt in een lange rij slachtoffers, waaronder Joes Kloppenburg, Meindert Tjoelker en mijn eigen oom Jochem Keesman. Maar de term ‘zinloos’ is misleidend.

In de jaren negentig werd ‘zinloos geweld’ gekoppeld aan spontane geweldsuitbarstingen met fatale gevolgen. Het werd een veelbesproken maatschappelijk thema en betekende de opkomst van De Landelijke Stichting Tegen Zinloos Geweld (tegenwoordig Moed geheten) die nu nauwelijks meer in actie komt. Ergens in het jaar 2005 heb ik zelf nog een plaveisel met een opgedrukt lieveheersbeestje – het gedenkteken voor een dodelijk geweldsincident en als steun tegen zinloos geweld – voor mijn middelbare school geregeld.

De term ‘zinloos geweld’: ‘spontaan geweld waarbij het opzettelijk verwonden of doden van iemand centraal staat’, aldus de definitie van het ministerie van Justitie, heeft al eerder op kritiek kunnen rekenen. Die kritiek is, zo denk ik, terecht omdat het niet helpt om te begrijpen hoe het kan dat dit gebeurt. Wetenschappers gebruiken daarom liever de term ‘uitgaansgeweld’ of ‘groepsgeweld’ indien het incident plaatsvindt in de avonduren/het weekend, of alcoholgerelateerd is. Dat geeft hun namelijk veel beter de kans om te onderzoeken welke dynamieken en mechanismen een rol spelen, dat wil zeggen bijdragen aan escalatie of de-escalatie.

Ik geef nog drie argumenten waarom de term ‘zinloos’ misleidend is.

Ten eerste impliceert ‘zinloos’ dat er ook zoiets als ‘zinvol’geweld bestaat. Dat zou dan inhouden: geweld plegen wegens een doel of geweld uitoefenen ter zelfverdediging. Is een roofmoord dan ‘zinvol’: doel is het horloge? Bovendien is geweld om het geweld plegen, zogenaamd expressief geweld omdat het ‘een doel op zich is’, te kort door de bocht. Is dat ook ‘zinloos’ voor de dader of haalt de dader hier juist iets uit? Bijvoorbeeld, een sterk en machtig gevoel. Enfin, zinloos voor wie?

Ten tweede hint ‘zinloos geweld’ taaltechnisch gezien op een fenomeen. Het ontneemt daarmee verantwoordelijkheid van de daders. Daders die in essentie iemand zodanig mishandelen dat deze persoon overlijdt. Hetzelfde zie je in termen als ‘gezinsdrama’ waar in feite vaak sprake is van een ouder die de partner, kinderen, en eventueel zichzelf van het leven berooft. Dat zijn allemaal daden, uitgevoerd door een persoon. De parallellen tussen ‘zinloos geweld’-casussen zijn overigens ook best goed te leggen: er is een groep jonge mannen (vaak tussen de 18 en 25) – iemand (vaak ook jongen/man) intervenieert in een situatie, probeert bijvoorbeeld een ruzie te voorkomen – en een aantal leden van de groep mishandelen diegene. Het zijn handelingen en personen die deze daden plegen. En misschien moeten we het ook eens hebben over de vraag of dit een mannelijkheidsprobleem is?

Ten derde, geweld plegen gaat ergens om. Hoe hard het ook klinkt: er is een verklaring voor geweldsuitbarstingen. Het mag dan wel lijken alsof er ‘geen reden’ is maar micro-situationele geweldanalyses laten op kleine schaal zien dat geweld te maken heeft met het verkrijgen van situationele en emotionele dominantie. Hoewel het onderzoek nog in volle gang is, is een terugkerend patroon dat groepsgeweld vaak gaat om een ‘quest for dominance’.

Stoerdoenerij dus. Dat dergelijke situaties vervolgens zó gruwelijk uit de hand lopen verdient een grondige analyse.

‘Zinloos geweld’ is dus niet zinloos omdat het geweld uitoefenen vrijwel altijd betekenis heeft. We noemen het zinloos omdat we niet kunnen begrijpen welk doel geweld plegen heeft en al helemaal niet dat dit leidt tot de dood van iemand. Het is ondenkbaar dat er voor zoiets een verklaring zou bestaan. Maar dat is helaas wel zo. Het is tijd dat de term ‘zinloos geweld’ voor altijd wordt vervangen door het benoemen van de daadwerkelijke gebeurtenissen. Dat doet meer recht aan slachtoffers, en legt de verantwoordelijkheid waar die hoort.

Laura Keesman is promovendus sociologie – onderzoek geweld in politiewerk – aan de Universiteit van Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden