Hoogleraar politieke communicatie: media spelen centrale rol in succes populisme

Hij kwam in 1996 als Deense uitwisselingsstudent voor een half jaar naar Nederland. Maar hij keerde niet meer terug naar zijn geboorteland. Sinds 2005 is Claes de Vreese hoogleraar politieke communicatie aan de UvA. 'We moeten Trump, Wilders, Le Pen en Petry niet over een kam scheren.'

Claes de Vreese, hoogleraar politieke communicatie aan de UvA. Beeld Guus Dubbelman

De 42- jarige Claes (spreek uit als Kees met een l) de Vreese spreekt accentloos Nederlands en snel, heel snel. Hij geldt als autoriteit binnen zijn vakgebied. Zijn onderzoek richt zich op de invloed van media op verkiezingscampagnes, politieke framing, sociale media en populisme in Europa. 'De tweet die Geert Wilders verstuurde met een nepfoto van D66-voorman Alexander Pechtold tussen Hamas-demonstranten, is een stap verder in een strategie die Wilders al jaren benut', stelt De Vreese. 'Hamvraag is: moet je als nieuwsredactie bovenop iedere tweet zitten of moet je het af en toe ook eens negeren?'

Het verspreiden van nepnieuws door een politicus is nieuw voor Nederland.

'Ja, Wilders heeft een nieuwe stap gezet in toon en stijl van campagnevoeren. Hij heeft al eerder dingen getweet die inhoudelijke niet klopten, maar het visuele aspect is nieuw. Dit was een schaamteloze nepfoto. Toch vond ik dat het relatief snel over de reacties op die foto ging, in plaats van over de foto zelf. De reacties vind ik minder nieuwswaardig.'

Wat zou u doen als u hoofdredacteur was?

'Ik zou af en toe een onsje minder Wilders doen.'

Probeert Wilders Trump, ook een fervent twitteraar, te imiteren?

'Ik ben huiverig om Trump, Wilders, Marine Le Pen van het Franse Front National en Frauke Petry van Alternative für Deutschland over een kam te scheren. Ze hebben er voordeel bij te verkondigen dat ze onderdeel uitmaken van een mondiale trend waarbij het volk in opstand is. Wilders kan nu in de verkiezingscampagne zeggen: 'Kijk naar de urgentie, kijk naar de rest!' Maar er is weinig bewijs dat er een verband is. Laten we daarnaast ook niet doen alsof Wilders een nieuw fenomeen is. We hebben al tien jaar met hem te maken.'

V.l.n.r. Geert Wilders, Frauke Petry, en Marine le Pen tijdens een congres van 'Europa van Naties en Vrijheid'; een rechts-radicale fractie van het Europees Parlement. Beeld afp

Wilders, Le Pen en Petry leken het in Koblenz anders erg goed met elkaar te kunnen vinden.

'We weten na de Europese verkiezingen in 2014 dat zulke partijen niet langer dan een halfuur bij elkaar kunnen zitten zonder ruzie te krijgen. Zo groot zijn de onderlinge verschillen.'

Maar we zien wel een kloof tussen de gevestigde orde en de kiezers. Vooral bij referenda wordt die zichtbaar. Moeten er vaker referenda worden georganiseerd?

'Referenda als aanvulling op representatieve democratie is niet noodzakelijk een kwade zaak. Referenda functioneren doorgaans het beste als ze frequent gebruikt worden. Je kunt ze niet alleen lokaal inzetten, maar ook op nationaal niveau, zelfs over ingewikkelde vraagstukken over Europa. Kijk maar naar landen als Zweden, Ierland en Denemarken. Daar heeft de bevolking gestemd over het Verdrag van Maastricht, over het Verdrag van Amsterdam en over de euro.'

Waarom durven we dat in Nederland niet te doen?

'Er is hier nooit een fundamenteel Europa-debat gevoerd. Ook niet na het nee tegen de Europese grondwet in 2005. Dat hebben de partijen aan zichzelf te wijten. De PvdA, het CDA en de VVD weten dat hun achterban verdeeld is, maar ze weigeren het gesprek hierover aan te gaan. Ook in 2016 bij het Oekraïne-referendum hebben de middenpartijen verzuimd dat intern op te lossen, hun standpunt helder uiteen te zetten en de straat op te gaan.'

U gelooft nog wel in campagne voeren door de straat op te gaan?

'Ja. Niet iedereen twittert. Als je kijkt naar de hoeveelheid mensen die iets politieks doen op Facebook, was dat een paar jaar geleden kleiner dan het aantal mensen dat lid is van een politieke partij, blijkt uit onderzoek. Het is nog steeds zo dat de meeste mensen op sociale media niet met politiek bezig zijn.'

Vergeleken met Clinton en haar whizzkids leek Trump een amateur. Was dat beeld terecht?

'Tijdens Trumps campagne zei iedereen: het is amateuristisch, er is geen strategie. Zo was Trump een van de eerste presidentskandidaten die weinig aan televisiespotjes deden. Nu hij heeft gewonnen, wordt er juist gezegd dat team-Trump het slim heeft gedaan door op basis van gegevens van het bedrijf Cambridge Analytica op maat gemaakte boodschappen te verspreiden. Le Pen schijnt dat bedrijf nu ook te hebben ingehuurd.'

Volgens sommigen wordt de aanhang van Forum voor Democratie van Thierry Baudet onderschat. Zij scoren veel aandacht op Facebook.

'In Nederland is politieke micro-targeting nog onontgonnen terrein. Ik vraag me af hoe Forum voor Democratie dat op grote schaal zou kunnen doen. Er zijn flinke bedragen voor nodig. Dat neemt niet weg dat je op sociale media vrij gemakkelijk boodschappen kunt personaliseren of aanpassen. Dat is iets waarop we in de toekomst alert moeten zijn.'

Alert? Hoe bedoelt u?

'Het is van alle tijden dat politici hun boodschap aanpassen aan de zaal waarin ze spreken. Tegen de geldschieters zeg je A en voor de camera zeg je B. Dat konden journalisten goed controleren. Ze konden de kandidaten aanspreken op hun tegenstrijdige boodschappen. Maar wat zich afspeelt in de sociale media, met zijn fijnmazige uitsplitsing in een zee van doelgroepen, kan niemand zichtbaar maken. Wat zich op Facebook afspeelt in persoonlijke accounts zien jullie journalisten niet. Dat is wel een gevaarlijke ontwikkeling.'

Is de invloed van de media eigenlijk wel zo groot? Gaat het niet toch om de boodschap?

'Als je kijkt naar Merkel, dan is dat geen schoolvoorbeeld van mediageniek communiceren. Maar dat gebrek is een deel van haar imago geworden, zodat het toch bijdraagt aan haar populariteit. Of neem Bernie Sanders: voor hem geldt hetzelfde. Toen was gebleken dat hij het goed deed onder jongeren, werd dat een mediaverhaal met een zelfversterkend effect.'

Bernie Sanders (75), senator van Vermont, VS, en voormalig presidentskandidaat. Beeld epa

Geldt dat ook voor de verkiezingsdebatten op tv?

'Naar die debatten zelf kijkt slechts een beperkte groep geïnteresseerden. Het gaat om de nasleep in de media na het debat. Dat geldt ook voor de peilingen. Belangrijker dan de precieze getallen is de interpretatie die de media eraan geven. Als jullie schrijven: 'GroenLinks heeft nu al 16 zetels', dan heeft dat een positief effect.'

In sommige landen bestaat een verbod op het publiceren van peilingen. Is dat een goed idee?

'Nee. Het is heel raar om de peilingen niet te publiceren, want dan onthoud je het publiek de informatie de partijen zelf wel hebben. Het is voor de kiezer belangrijke informatie. Die kan dan op het laatste moment om strategische redenen van partij wisselen.

'Bijvoorbeeld van PvdA naar GroenLinks omdat GroenLinks dan de grootste linkse partij wordt. En ten slotte is het nog oneerlijk voor kleine partijen en nieuwkomers. Want zij hebben minder geld om zelf kiezersonderzoek te doen.'

Hoogleraar politicologie Tom van der Meer zegt: de crisis in de politiek bestaat niet, die is een verzinsel van de media.

'Het is niet zo dat het vertrouwen in de democratie en het parlement op zichzelf is afgenomen. Maar er is wel steeds minder vertrouwen in bewindspersonen en Kamerleden. Die gaan steeds minder lang mee; er is een voortdurende wisseling van de wacht.'

Die wisseling van de wacht geldt ook voor regeringscoalities. Sinds 1998 is het huidige kabinet het enige dat de rit van vier jaar volmaakt.

'Met grote coalities loopt het vaak verkeerd af. Een van de partijen, in dit geval de PvdA, betaalt een forse prijs voor samenwerking met een politieke tegenstander. Je kunt je afvragen of een coalitie van vier partijen, die straks waarschijnlijk nodig is voor een meerderheid, een stabiele coalitie oplevert. Partijen hebben dan weinig mogelijkheden zich te profileren.'

Dus liever een minderheidsregering?

'Een minderheidskabinet is misschien gemakkelijker dan het bij elkaar houden van een coalitie van vier partijen, waarbij je ook nog geen garantie hebt dat je in de Eerste Kamer een meerderheid hebt. Om als minderheidsregering een meerderheid in het parlement te krijgen, moet je dus heel behendig zijn.'

Laat dat maar aan Rutte over!

'Hij is er in de huidige constellatie goed in geslaagd om het geitenpaadje te vinden.'

Maar die Eerste Kamer verandert in 2018 wel van samenstelling, wat het nog moeilijker maakt.

'De senaat moet natuurlijk worden afgeschaft. Een twee-Kamersysteem is internationaal gesproken niet de norm. Dus je kunt je heel legitiem afvragen of de Nederlandse democratie niet zo volwassen is dat je het kunt overlaten aan de direct democratisch gekozen volksvertegenwoordigers om wetten aan te nemen.'

Wat kunnen we leren van uw geboorteland Denemarken?

'De zusterpartij van de PVV, de Deense Volkspartij, was bij de parlementsverkiezingen van 2015 de winnaar, maar wilde geen regering vormen. De liberale partij ging toen te snel een minderheidsregering leiden. Het resultaat is dat de Deense Volkspartij wel grote invloed heeft op het beleid, maar tegelijkertijd nog steeds kan poseren als anti-establishmentpartij. Het kan toch niet zo zijn in een democratie dat je de verkiezingen wint en dat je niet aan zet bent om een regering te vormen?

De wijze les voor Rutte is dat je, wanneer de PVV de winnaar wordt, juist ongelooflijk geduldig moet zijn.'

Wilders wil lekker de buitenstaander blijven?

'Je ziet het al voor je. Wilders zegt binnen 24 uur: 'Niemand wil met mij regeren.' Dan moeten de anderen zeggen: U hebt gewonnen. U bent aan zet. Gaat u maar gesprekken voeren. U hebt gemakkelijke oplossingen, dus probeer ze maar uit. Dat moet misschien zes maanden duren, dat moet misschien negen maanden duren, maar je moet de tijd nemen voor het verwerken van het verkiezingsresultaat.

'We moeten erachter zien te komen hoe het zit met de regeringsvatbaarheid van Wilders. Ik zal het niet ontmaskeren noemen, maar het is wel heel belangrijk dat de kiezers zien wat ze aan Wilders hebben.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.