InterviewHoogleraar Europese geschiedenis Mathieu Segers

Hoogleraar Europese geschiedenis Mathieu Segers: ‘Duitsland kan het niet meer alleen’

Met de Brexit bereikt de EU een nieuwe levensfase. In deel II van een korte serie interviews Mathieu Segers: hoe vindt de Unie in turbulente tijden haar vitaliteit terug?

Een foto van de uitzending van de persconferentie van Palazzo Chigi. In beeld zijn de Italiaanse premier Giuseppe Conte, voorzitter van de Europese Raad Charles Michel en Bondskanselier Angela Merkel. Beeld AFP

Mathieu ­Segers is hoogleraar Europese geschiedenis en integratie aan de Universiteit Maastricht. Hij schreef in 2018 mee aan Europese variaties, een rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. We moeten af van het krampachtige streven naar eenvormigheid, is de boodschap van de WRR: ‘Het aanvaarden van variatie vermindert de spanningen en voorkomt dat achter een papieren eenheid zo grote verschillen bestaan dat ze geloofwaardigheid van de Unie ondermijnen.’

Segers: ‘De Brexit is in dat opzicht goed nieuws. Het vertrek van de Britten dwingt om uit dat luie denk­patroon te komen dat de integratie maar één richting op kan gaan, namelijk naar meer. We moeten ook andere stappen durven zetten, flexibeler worden, minder eenvormig. In de EU-verdragen is ruimte genoeg om meer vrijheid te bieden aan gevarieerde invullingen.’

Hoeveel variatie kan Brussel aan? Toen twaalf EU-landen na het uitbreken van de coronacrisis hun binnengrenzen sloten, reageerde Commissievoorzitter ­Ursula von der Leyen geërgerd.

‘De coronacrisis is een soort contrastvloeistof die gegoten wordt in het proces van de Europese integratie. Daardoor zie je ineens dat het anders is dan wat de buitenwereld vaak denkt. De EU is geen superstaat, maar een verzameling lidstaten, die hooguit wat probeert te coördineren via de Europese instellingen. Je ziet ook dat er heel weinig doorzettingsmacht is. Daar wordt men in Brussel dan weer gefrustreerd van, zoals blijkt uit de reactie van Von der Leyen. Het wijst erop dat men daar de laatste jaren ook enigszins uit het oog was verloren hoe weinig Brussel vermag.’

Diezelfde Von der Leyen sprak grote woorden over ‘een geopolitieke Commissie’ die zich kon meten met China en de VS.

‘Dit is geen geopolitieke Commissie. Dat kan helemaal niet. Die contrastvloeistof van de coronacrisis zorgt ervoor dat al die grote woorden in een oogwenk worden teruggebracht tot de realiteit. Een voorbeeld: ‘Europees burgerschap’ staat sinds Maastricht in het verdrag. Maar dat bestaat niet of nauwelijks. Kijk maar naar Italië. Daar trekken nu alle Roemenen weg. Niet omdat ze veiliger zijn in Roemenië, maar omdat ze niet verzekerd zijn. Door de corona-uitbraak in Italië zijn ze vogelvrij.’

Intussen zet Frans Timmermans hoog in met zijn Green Deal. Wordt dat nog wat?

‘Dat zou best kunnen, want het is een project waarvan het voor iedereen duidelijk is dat het niet nationaal geregeld kan worden. Timmermans zet nu heel hoog in om sprongen te maken. Dat is vooral tactisch, want hij weet dat hij moet terugschakelen. Maar Timmermans gokt zo wel met de geloofwaardigheid. Want hoe groter de woorden, hoe groter het risico dat ze ontmaskerd worden en dan sta je in je hemd.’

Bij de mislukte onderhandelingen over de EU-begroting dit voorjaar rolden de regeringsleiders vechtend over straat.

‘Het is jammer voor de Europese integratie dat leiders van regeringen zich laten verleiden tot zo’n vertoning. Inclusief Rutte. Wat je daardoor krijgt is een vals beeld, namelijk dat lidstaten worden leeggeschud door Brussel. Maar het is precies andersom. De lidstaten hebben baat bij een efficiënt en effectief ­financieel beleid. Dat moet je erkennen in plaats van daar een show van maken. De Europeanen hebben heus wel door dat het een vertoning is. De schade daarvan is heel groot: de geloofwaardigheid is in het geding. Beschamend. Het gebeurt iedere keer, elke zeven jaar. En iedere keer is het Duitsland die de boel redt door buitensporig verantwoordelijkheid voor het budget te nemen.’

Per 1 juli is Duitsland voorzitter van de EU. Wat verwacht u van Merkel?

‘Ik verwacht veel van haar. De coronacrisis is er bij gekomen, maar de agenda was al goed gevuld met de EU-begroting en de megadossiers euro en migratie. Die begrotingsonderhandelingen heeft Merkel in 2013 al eens vlot getrokken. En in één beweging nam ze toen ook de redding van de euro op zich met haar uitspraak ‘als de euro mislukt, mislukt Europa’. Nu komt daar de migratiecrisis nog bij die ook uit de impasse moet worden getrokken.’

Heeft Merkel nog enig gezag?

‘De twijfels over haar zijn inderdaad wel toegenomen. Maar ze wil echt iets met het Duitse voorzitterschap. Daar werkt ze al twee jaar naar toe. Je mag wel wat van haar verwachten. Niet zozeer in creatieve zin, wel in het klassieke patroon dat Duitsland samen met Frankrijk optrekt, maar alleen de rekening betaalt.’

Pikken de Duitsers dat nog?

‘Dat is niet meer vanzelfsprekend, want Duitsland kampt met grote economische en sociale problemen. Ik zou het slecht nieuws vinden als Duitsland opnieuw alleen staat bij het nemen van die verantwoordelijkheid. Dit patroon moet doorbroken worden. Het voorzitterschap van Merkel is een test of de vrienden van Duitsland om Duitsland heen gaan staan of niet. Macron doet mee, maar dat is te weinig. De anderen verschuilen zich alleen maar. Ook in dat opzicht is de vertoning rond de begroting zo pijnlijk.’

Hoe houden we de euro overeind? En Italië?

‘De solidariteit met Italië is al geregeld – via de balans van de Europese Centrale Bank. Toenmalig ECB-voorzitter Mario Draghi heeft die maatregelen verkocht als inflatiebestrijding, maar het ging om stabilisering van een muntunie die helemaal niet zo stabiel is. Elke Europeaan, van Sicilië tot Maastricht, weet: de euro is een wankel bouwwerk. Omdat de lidstaten zelf vanaf 2010 zo lang niet bereid waren een steunfonds op te richten, is de verantwoordelijkheid voor de redding van de euro verschoven naar de ECB. De grote vragen komen nu alsnog op tafel: willen we de muntunie houden? Gaan we dan dus verder met vergemeenschappelijking van schulden? Staan wij voor elkaar in het krijt of is de euro een façade met daarachter totale verdeeldheid, zoals de financiële markten regelmatig bevroeden? We weten het niet.’

Wordt het met de migratiecrisis even spannend als met de euro?

‘Nog spannender. Waar het bij de euro gaat om een technocratisch project van samenwerking, gaat het hier om mensenrechten. De uitdaging is nu veel groter dan in de jaren negentig, toen de mensenrechten in de verdragen kwamen. De EU lost haar belofte van bescherming van vluchtelingen tot nu toe niet in. Daar komt de ontmaskering van de liberaliseringsagenda van de laatste veertig jaar nog eens bij. De oude belofte dat de verzorgingsstaat kon worden ingebed in een liberale wereldorde wordt ook niet meer waargemaakt. Als het niet lukt om de migratiecrisis met een groep welwillende lidstaten samen het hoofd te bieden, komt het begin van het einde van de samenwerking in Europa dichtbij.’ 

Lees verder over de coronacrisis

Autofabrikanten melden een opmerkelijk herstel van de vraag in China. Een lichtpuntje in donkere tijden, want de auto-industrie wordt beschouwd als de kanarie in de kolenmijn van de wereldhandel.

De coronacrisis heeft zo’n verwoeste impact op de economie dat een achtste van de wereldbevolking in diepe armoede zal verzinken. Tientallen jaren aan armoedebestrijding worden tenietgedaan.

Het virus zelf discrimineert niet, maar in het zwaar getroffen New York krijgt niet iedereen dezelfde zorg. Onverzekerde, vaak zwarte armen komen niet in aanmerking of mijden de zorg uit angst voor hoge kosten. Het ongelijke systeem vertaalt zich in ongelijke sterftecijfers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden