Hoezo mag ik van vadertje staat geen pizza?

De staat moet burgers een duwtje in de goede richting geven bij het maken van juiste keuzen. Of manipuleert de staat dan?

Te dik kind eet pizza.Beeld anp

Mensen zijn te dik, ze eten te vet, ze blijven roken, snoepen te veel en zeggen duurzaam te willen leven. Dat lukt niet altijd. Ze maken verkeerde keuzen, ze zijn niet rationeel. Dan is er nudging. Daarmee geef je mensen een nudge (duwtje) in de goede richting. Je stuurt hun gedrag. Is nudging het ei van Columbus?

'Als u me dat een paar maanden geleden had gevraagd, had ik gezegd dat nudging een fantastisch middel is om gedrag te reguleren. Ons vermogen uitgebreid stil te staan bij voors en tegens van een belangrijke keuze in ons leven is een groot goed, dat we op zulke momenten gebruiken. Maar bij alledaagse beslissingen of ik de auto pak of de fiets, chips koop of een appel en of ik nog een biertje zal nemen, handelen we vaak zonder nadenken en soms lijnrecht in tegen wat we eigenlijk willen. 'Nudging kan de kloof tussen goede voornemens en gedrag helpen dichten. Maar de discussie is nu zo gepolariseerd je vindt nudging een goed middel óf het is manipulatie van staatswege dat er in feite geen publiek debat meer mogelijk is. Nudging is een beladen term.'

U vindt dat nudging geen manipulatie is.

Een vaak gehoorde klacht is dat de overheid zich zou bemoeien met gedrag van burgers en zich zo zou verlagen tot wat marketeers in het bedrijfsleven dagelijks doen: langs slinkse wegen mensen overtuigen voor eigen gewin. Maar gedragsbeïnvloeding is de taak van de overheid. Die zet ook verkeersborden neer, zet waarschuwingen op pakjes sigaretten en plaatst glasbakken.'

De overheid moet zich niet met levensstijl bemoeien. Wie wil roken of vet wil eten, moet dat doen. Obesitas is een probleem, maar als je die voorkeuren afwijst, wijs je ook die mensen af. Het is onverdraagzaam.

'Absoluut niet. Ik ga niet zover als sommige longartsen die zeggen dat je roken helemaal moet verbieden. Dat is aan de wetgever. Maar uit onderzoek dat we hebben gedaan, blijkt dat mensen graag gezond en duurzaam willen leven en gezond willen eten. Dat willen ze zelf. Als je hen bij hun keuze daarvoor helpt, is dat geen manipulatie. 'En hoe je dat doet? Door geen snoep bij de kassa te leggen maar fruit, door kroketten in kantines wat minder voor het grijpen te leggen, door de gezonde optie makkelijker te maken en de ongezonde moeilijker. Maar de kern van nudging is dat je niet hóéft. Er is een opt out-mogelijkheid. Ik wil ongezond voedsel niet verbannen, ik wil geen vettaks.'

Rokende vrouwBeeld anp

En als die beïnvloeding niet helpt?

'Dan heeft nudging geen zin meer, hoewel er naar wat wel en niet werkt bij nudging nog maar weinig onderzoek is gedaan. Verstokte rokers zijn geen geval voor nudging. Ze willen niet stoppen.' De staat hoort niet te bepalen hoe het 'goede leven' van burgers er moet uitzien.'Burgers willen zélf iets: gezondheid, duurzaamheid. Daarbij kun je hen helpen terwijl je hun een ontsnappingsmogelijkheid geeft als ze even geen zin in de te prefereren keuze hebben. Nudging werkt alleen als jij dat wilt. Het is niet betuttelend.'

Maar het komt de overheid wel goed uit.

'Zeker, maar burgers kunnen zo ook meer regie over hun eigen leven krijgen. Iedereen heeft een overdaad aan keuzen. Je bent avonden bezig om erachter te komen welke energie groen en betaalbaar is. Door deze overdaad is het zelfs voor degenen die best groene energie zouden willen, lastig de juiste keuze te maken. Presenteer de groene energie als het standaardpakket en een grijs pakket als alternatief. Dan vergroot je de kans dat mensen die dat willen, ook werkelijk groen kiezen.'

Nudging als middel in de strijd tegen radicalisering en jihadisme?

'Dat vind ik een lastig voorbeeld. Ik verwerp terrorisme, maar het is geen gedrag dat te nudgen valt. Als iemand een aanslag wil plegen, houdt het op. Nudging gaat om gewenst gedrag: bijvoorbeeld dat mensen vriendelijk tegen elkaar zijn en dat de openbare ruimte prettig en schoon blijft. Vooral het wij-doen-het-samengevoel werkt goed bij nudging: 'Wij in Utrecht zijn voor groene energie'. Mensen willen ergens bij horen. Maar je kunt nudging niet over de hele samenleving uitrollen. Religieuze waarden lenen zich er bijvoorbeeld niet voor.'

Maar nudging bij orgaandonatie is oké?

'Ja, dat is geen superomstreden zaak. Als er consensus over bestaat, mag je best van een minderheid vragen dat die iets meer moeite doet. Dus je bent donor, tenzij je aangeeft dat niet te willen.'

Zoals in België. Dus de staat dwingt mij tot orgaandonatie, tenzij ik bezwaar aanteken. Dat is een duwtje verder dan wel of geen kroket.

'Dat klopt. In België is hierover trouwens geen revolutie uitgebroken. Maar de ik-wil-nietoptie moet simpel zijn. Je moet niet met een biljet van 100euro naar een bureau hoeven een muisklik moet volstaan.'

Zou u niet de nudgingadviseur van premier Rutte willen zijn?

'Nee. Een adviseur zou nudging een enorme impuls kunnen geven, maar het kan ook heel verdacht overkomen als nu op dat niveau een adviseur wordt aangesteld. Nudging is op dit moment te omstreden.'

Chirurgen werken aan een donornier die zojuist bij een patiënt is verwijderd, en vervolgens bij een familielid zal worden ingebracht
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden