Opinie

'Hoeveel ruimte is er eigenlijk voor democratie in Europa?'

Het is vooral de Europese geschiedenis die democratie parten speelt, denkt Bouke S. Nagel.

Dieuwertje Kuijpers slaat met haar betoog over het democratische tekort binnen de EU de spijker op de kop. Het is een eliteproject dat is vormgeven vanuit allerlei ideële motieven die op zichzelf lovenswaardig zijn, ware het niet dat de uitbreiding van de EU de afgelopen dertig jaar gepaard is gegaan met de politieke onteigening van Europese burgers. Zo is in Nederland het woord burger vervangen door klant en daarmee wordt aangegeven dat mensen geen eigenaar zijn van de publieke ruimte. Maar vormt dit op zichzelf een bijzondere- of nieuwe situatie op ons continent?

Het moderne Europa is ontstaan uit een mislukte revolutie in Frankrijk aan het einde van de 18e eeuw waardoor het land verviel in chaos en anarchie. Pas nadat een nieuwe dictator de macht had gegrepen, kwam er weer stabiliteit, mede door bestuurlijke innovaties die door Napoleon werden geïntroduceerd. Nadat Napoleon van het toneel verdween, was het continent tijdens de 19de eeuw bezaaid met dictaturen. De opstanden die uitbraken in 1848 werden stuk voor stuk gesust met compromissen zodat het establishment de macht in handen wist te houden.

Kleine groep
Democratisering vindt in Europa dan ook van bovenaf plaats. Er is een kleine groep die de macht heeft. Deze groep stelt zich plooibaar op wanneer ontwikkelingen binnen de maatschappij hun machtspositie bedreigen. Een mooi voorbeeld daarvan is Bismarck die in Pruisen sociale wetgeving introduceerde. Aan de ene kant wist hij daarmee de populariteit van de monarchie te vergroten en aan de andere kant nam hij wind uit de zeilen van de sociaaldemocraten. Met uitzondering van Zwitserland bestaat een democratie 'van onder' in Europa niet.

Het is vooral de Europese geschiedenis die democratie parten speelt. Want Europa heeft niet alleen het debacle van de Franse revolutie op haar conto staan, maar ook de verschrikkingen die volgden uit het falen van de republiek van Weimar. Dat Hitler is gekozen tijdens verkiezingen geeft aan dat democratie niet zonder gevaren is. Het is dan ook de vraag is of Europa ooit nog wil instaan voor de risico's die bij deze staatsvorm horen. En dat is volgens mij een van de redenen waarom we onszelf vandaag de dag vertellen dat het beter is om het volk niet te betrekken bij belangrijke kwesties.

Doelwit
In de 21ste eeuw lijkt het erop dat een nieuwe aristocratie Europa wil vormgeven met de EU. De euro, de uitbreiding van de EU en de aanpak van de huidige financiële crisis worden geregisseerd vanuit Brussel zonder dat Europeanen ook maar iets in de melk hebben in te brokkelen. Dat maakt de EU een gemakkelijk doelwit voor populisten. Het echte probleem ligt echter dieper want grondwetten in Europa blinken uit in vaagheid over het eigenaarschap van de publieke ruimte, de betekenis van burgerschap en welke plichten een individu heeft bij de vormgeving van een samenleving.

Om een democratische samenleving mogelijk te maken, dienen we te beschikken over een veelkleurige lappendeken die bestaat uit kleine gemeentes, streekziekenhuizen en lokale scholen met tradities en verhalen die door mensen zelf worden gedragen. Door de privatiseringen, fusies en reorganisaties van de afgelopen dertig jaar heeft de samenleving aan kleur verloren. Mensen voelen zich er steeds minder thuis. In een echte democratie wordt de samenleving door iedereen gedragen en niet alleen door een select groepje zogenaamde cultuur- of gezagsdragers.

Ook zonder de EU hadden we een discussie gehad over een democratisch tekort omdat de meeste mensen in Europa eenvoudigweg geen zeggenschap hebben. En dat geldt niet alleen voor Nederland, maar ook voor veel andere Europese landen waar vergelijkbare ontwikkelingen hebben plaatsgevonden. Steeds meer macht komt in handen van een kleine groep mensen die we niet kunnen wegstemmen. Er bestaat de mogelijkheid dat ons continent simpelweg terugkeert naar haar historische status quo. Want democratie is in onze geschiedenis een uitzondering en niet de regel.

Bouke S. Nagel is organisatiefilosoof.

 
In een echte democratie wordt de samenleving door iedereen gedragen en niet alleen door een select groepje zogenaamde cultuur- of gezagsdragers.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden