Opinie

Hoeveel doden is de berechting van Assad waard?

Het bereiken van vrede in Syrië vergt dat Assad vrijuit gaat en de gerechtigheid het onderspit delft.

Bashar al-Assad. Beeld afp

Stabiliteit en gerechtigheid worden als einddoel voor het beslechten van (burger)oorlogachtige conflicten vaak in één adem genoemd. In de verheven theorie van conflictbemiddeling is het ene amper zonder het andere denkbaar. Maar in de praktijk staan zij vaak haaks op elkaar. Dat zien wij in Colombia, waar na een halve eeuw aan een bloedig conflict dat tweehonderdduizend doden heeft gekost nu door een akkoord tussen de FARC en Bogota een einde wordt gemaakt.

Onmogelijk dilemma

Omdat beide kampen bloed aan hun handen hebben, is dat alleen mogelijk als zowel de linkse guerillastrijders als de rechtse paramilitairen die zich daaraan schuldig hebben gemaakt, van gerechtelijke vervolging worden gevrijwaard. Die uitkomst heeft er mede voor gezorgd dat de onderhandelingen bijna vier jaar hebben geduurd, maar zonder die voorwaarde zou een bestand vermoedelijk onhaalbaar zijn geweest.

Die uitkomst is voor de (nazaten van de) slachtoffers van guerillastrijders en paramilitairen uiteraard zeer onbevredigend: zij eisen gerechtigheid - en hun begrijpelijke roep om bestraffing van de moordenaars uit beide kampen, zet de vrede meteen onder druk. Teneinde nieuwe bloedbaden te voorkomen gaan de verantwoordelijken voor de oude vrijuit.

Het is een moreel onmogelijk dilemma. Wat weegt zwaarder? De plicht jegens de al gemaakte (en dus met name bekende) slachtoffers, of jegens de anders nog te maken (nu nog met name onbekende) slachtoffers?

Morele koehandel

Toekomstige stabiliteit vergt vaak een streep onder het verleden, een vorm van verzoening die voor de slachtoffers meestal zeer onbevredigend is. Het is de oplossing, waarvoor in Latijns-Amerika herhaaldelijk gekozen is, toen de militaire dictaturen uit de jaren zeventig in de jaren tachtig plaats maakten voor een democratisch bestel. Het post-Franco-Spanje was daarin al voorgegaan. Amnestie voor juntaleden maakte daarvan in de regel deel uit - zonder dat hadden de dictatoriale regimes aan hun macht vastgehouden. Het verlangen naar gerechtigheid werd ondergeschikt gemaakt aan dat naar vrede en vrijheid.

Na verloop van tijd, als de angst voor een nieuwe coup door de gewezen machthebbers is weggeëbd, wordt echter de roep om alsnog recht te doen luider. Dat hun misdaden door een afgedwongen amnestie onbestraft zouden blijven, wordt steeds minder aanvaardbaar. De omstandigheden die indertijd zo'n morele koehandel - democratie in ruil voor amnestie - onvermijdelijk leken te maken, zijn gewijzigd en het bewustzijn van het oorspronkelijke dilemma is gesleten. Zo verdween in Argentinië Zorreguieta's schutspatroon Videla uiteindelijk alsnog achter de tralies.

Ook in Noord-Ierland kon alleen maar een eind aan de Troubles komen als zowel de daders uit de IRA-kringen als van het Britse leger vrijuit gingen. Tegelijk legt het feit dat enkele politici van Sinn Fein, die nu in Belfast een cruciale rol spelen, mogelijk bij gewelddaden betrokken waren, een zware hypotheek op een daadwerkelijke verzoening. Alleen omdat de relevantie van de staatsgrens tussen Ierland en het Verenigd Koninkrijk, als gevolg van hun beider EU-lidmaatschap, voor het alledaagse leven van de plaatselijke bevolking sterk was afgenomen, heeft het Goede Vrijdag-akkoord van 1998 vermoedelijk stand kunnen houden, en de behoefte aan vrede van de meerderheid het tot dusverre van de roep om gerechtigheid van de minderheid gewonnen.

Assad-regime

Het Westen staat nu, op een heel wat grotere schaal, voor eenzelfde moreel dilemma: inzake Syrië. Als ergens ter wereld het politieke oogmerk van stabiliteit haaks staat op gerechtigheid dan wel daar. Het Assad-regime heeft veruit de meeste doden op zijn geweten - een veelvoud van die van IS. Gerechtigheid vergt dat Assad en de zijnen als hoofschuldigen aan het bloedbad zwaar worden gestraft.

Tegelijkertijd is dit vooruitzicht - mede het bloedige einde van Kadhafi en Saddam Hoessein indachtig - voor hen extra reden met alle geweld aan de macht vast te houden, waarin zij dankzij steun van Moskou en Teheran aardig slagen. Een oplossing voor Syrië buiten hen om wordt met de dag meer ondenkbaar, en zal zeker veel nieuwe slachtoffers kosten: het bereiken van vrede en stabiliteit vergt dat Assad vrijuit gaat, en daarmee de gerechtigheid het onderspit delft. Want hoeveel duizenden extra doden mag een enkele reis van Assad naar het Strafhof in Den Haag ons waard zijn? Of is voortzetting van de burgeroorlog minder erg dan van zijn dictatuur? Het Westen ontkomt er niet aan, zich die vraag te stellen.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden