Verslaggeverscolumn In Rotterdam

Hoe wit privilege bij deze witte meisjes komt en gaat

Promovenda Talitha Stam bekritiseert de term ‘wit privilege’ in haar proefschrift.

Beeld Hedy Tjin

Antropoloog Talitha Stam bestudeerde twee jaar in stilte witte meisjes, voor haar promotieonderzoek. Behalve haar begeleiders aan de Erasmus Universiteit wist niemand dit. Dat ze in de multiculturele klassen, die ze in het vmbo-basisonderwijs en mbo niveau 2 Helpende Zorg observeerde in het kader van een internationaal onderzoeksproject gericht op het terugdringen van voortijdig schoolverlaten, exclusief ‘op witte meisjes was gaan zitten’, zoals de antropoloog dat noemt.

Waarom die keuze? Omdat het interessant was: altijd de beste reden. Omdat witte meisjes op de scholen die ze onderzocht allang niet meer tot een demografische meerderheid behoren, zoals in veel grote Europese steden. Op haar mbo – schoolnamen blijven ongenoemd – is nog maar een op de vijf studenten van ‘witte’ Nederlandse afkomst en in de vmbo-basisklassen zelfs gemiddeld een op de tien leerlingen. ‘Toch worden witte meisjes nog nauwelijks onderzocht’, zegt Talitha Stam, als we in Rotterdam praten op de faculteit sociale wetenschappen van de Erasmus Universiteit, waar ze morgen haar proefschrift verdedigt. ‘Want je komt ze nauwelijks tegen in alarmerende statistieken.’

Maar wat Talitha Stam zag, is wel degelijk zorgwekkend. Vrijwel zonder uitzondering zijn deze witte meisjes kwetsbare meisjes, met laaggeletterde, vaak arme ouders. Talitha kwam ook bij hen thuis, waar ze bijvoorbeeld zag hoe een grote tv moest maskeren dat elektriciteit en water al maanden afgesloten waren: ‘Ze schamen zich daar erg voor.’

Proefschrift van Talitha Stam, met illustraties van Hedy Tjin. Beeld Hedy Tjin

Het mbo-2 diploma brengt deze meisjes ook zelden het beroep waarop ze hoopten: 9 op de 10 onderzochte meisjes vindt dat werk niet. In theorie leidt mbo-2 deze meisjes namelijk wel op tot ‘helpende in de zorg’ (ouderen wassen, steunkousen aantrekken), maar voor hun gedroomde baan in de zorg, zoals kraamhulp, is mbo-3 vereist. En dat blijkt vaak te hoog gegrepen: slechts 1 op de 10 witte meisjes stroomt door. Vaker belanden ze na hun opleiding in rotbaantjes in de supermarkt, schoonmaakwerk of worden deze witte meisjes zwanger.

Ervaren deskundigen zeiden tegen Talitha Stam: wat jij onderzoekt, is geen echt probleem, want we vinden het niet in de statistieken. Talitha Stam zegt: ‘Geen van deze meisjes krijgt serieus de kans om dromen waar te maken. Het is dus wél een probleem.’

Dat is het voor de andere meisjes in de klas dan waarschijnlijk ook, zeg ik. Klopt, zegt Talitha Stam. Zij koos deze witte meisjes ook omdat ze iets unieks hebben, dat in haar proefschrift tot een opmerkelijke conclusie leidt: door hun zogeheten ‘witte privilege’ blijven de problemen van deze witte meisjes onnodig lang onzichtbaar: ‘Mijn dissertatie is ook kritisch op het theoretische concept white privilege.’

Voordat autochtoon je-mag-ook-niks-meer-Nederland nu op de bank staat te juichen: wit privilege bestaat wél. Neem een witte man met een zeer succesvolle baan, alleen weet niemand dat hij van armoedige afkomst is. Die wordt nu ‘wit geprivilegieerd’ genoemd, maar voelt dat zelf helemaal niet zo, want hij heeft er hard voor moeten knokken. Talitha Stam zegt: ‘Maar deze man krijgt van anderen intussen toch vaak het voordeel van de twijfel, omdat ze dat knokken van buiten niet zien. Hij ontvángt wit privilege. Of hij dat nou leuk vindt of niet.’

Talitha Stam Beeld Margriet Oostveen

Talitha Stam betoogt dat wit privilege niet zo statisch is als vaak wordt beweerd in de hoek van theoretici en activisten: ‘Wit privilege komt en het gaat. Hoe precies, dat is afhankelijk van de context.’

De docenten van de witte meisjes die zij bestudeerde, hadden aanvankelijk meer vertrouwen in hen, dan in de meisjes met een hoofddoek of donkere huid in dezelfde klas. Gesprekken met witte ouders duurden bijvoorbeeld aanzienlijk korter, omdat er minder twijfels waren: wit privilege. Maar daardoor viel ook minder op wat er mis kon gaan thuis. En ging het mis, dan waren docenten eerder teleurgesteld en geneigd zo’n meisje zelf de schuld te geven: ‘Wit privilege is altijd een kwestie van geven en ontvangen: eerst krijgen de meisjes het op school het, maar bij tegenvallend resultaat niet meer.’ Tegen die tijd zijn de meisjes een beetje opgegeven.

Leefbaar Rotterdam heeft al vragen gesteld over het persbericht, het ministerie van Onderwijs vroeg om advies, Talitha Stam wordt overspoeld met mails van zorginstellingen en media vragen of ze even ‘witte meisjes kan leveren’.

In verzorgingshuizen hoorde Talitha Stam dementerende bejaarden dan weer tegen stagiairs met hoofddoekjes roepen dat ze ‘niet door een vieze moslim geholpen willen worden’. Ze zag hoe die meisjes even huilden, op de wc, want je laat niets merken. Daar hadden de witte meisjes dan weer geen last van. En altijd was er trouwens de grote gelijkmaker: ‘Alle meisjes worden op hun kont geslagen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.