Opinie

Hoe vrouwelijk is de wetenschap?

De toegang tot kennis en wetenschap werd door de eeuwen heen voor vrouwen afgesloten. Pas heel recent komt daar een klein beetje verandering in.

Beeld anp

Toen onlangs drie rectoren van universiteiten pleitten voor meer vrouwen in de wetenschap, gaf een van hen toe dat mannen en vrouwen topwetenschap onbewust nog altijd meer met mannen associëren.

Het grote belang van kennis en geleerdheid is altijd erkend. Kennis is macht en kennis is rijkdom, kennis levert gezag op en privileges. Voor vrouwen is de toegang tot die kostelijke kennis daarentegen vaak zo veel mogelijk afgesloten, met gebruikmaking van twee strategieën. De eerste was haar verstandelijke vermogens te kleineren: vrouwelijke hersens, intelligentie of kennis werden in brede kring ontkend of weggehoond: 'Een wijze vrouw is twee keer een dwaas' (Engels); 'De vrouwenkant van het huis is de kant zonder kennis' (Birmaans). De tweede strategie was om intelligente vrouwen voor te stellen als een destructieve kracht. Vanaf de oudst bekende bronnen werd mannen aangeraden voor die rampzalige kennis op hun hoede te zijn: 'De intelligentie van een vrouw veroorzaakt rampen' (Sanskrit).

Achterhaald argument

Het streven naar kennis en publiek succes werd gezien als een negatieve vrouwelijke eigenschap. Vrouwen die slim en kundig waren en mannen kritisch van repliek dienden, werden scherp veroordeeld: 'Een man wil geen vrouw die pienterder is dan hij' (Engels); 'Een hond is slimmer dan een vrouw, hij blaft niet tegen zijn baas' (Russisch); 'Een kip die kraait en een vrouw die Latijn kent, komen slecht terecht'. Deze laatste wijsheid was eeuwenlang populair in heel Europa, waar Latijn van oudsher de taal van geleerdheid was.

In 13de-eeuws Italië was Bettisia Gozzadini een vroege uitzondering op de ontmoedigende regel. Ze trok mannenkleren aan, liep college aan de Universiteit van Bologna en studeerde briljanter af dan al haar jaargenoten. Tegen de vooroordelen in bewees zij dat een vrouw een uitstekend rechtsgeleerde kon worden. In 1296 doceerde ze zelfs rechten aan de Universiteit van Bologna, maar dat moest wel van achter een gordijn, omdat haar schoonheid de aandacht van de studenten zou afleiden.

Westerse wetenschappers hebben lang beweerd dat de schedel van een vrouw minder hersenen bevatten dan die van een man en dat vrouwen daarom ongeschikt waren voor de wetenschap - een achterhaald argument waaraan ultra-orthodoxe islamitische geestelijken zich nog altijd vastklampen in een wanhopig achterhoedegevecht om de superioriteit van de man te bewijzen.

Mineke Schipper.Beeld Bob Bronshoff

Topwetenschap

Tot de 20ste eeuw waren bezwaren tegen universitair opgeleide vrouwen in Europa heel gewoon. De discussie verhevigde naarmate meer meisjes gingen studeren. Geen enkel argument werd geschuwd. Geleerden betoogden openlijk dat voor vrouwen studie 'onnatuurlijk' was; het veroorzaakte toename van steriliteit en perversiteit. In de 19de eeuw is zelfs gesuggereerd dat bij een vrouw die ging studeren de eierstokken verschrompelden. Vrouwen die gekwalificeerd waren om te studeren moesten wel 'abnormaal' zijn. Was er geen belemmerende wet, dan waren er wel mannelijke onderzoekers die meenden dat vrouwen niet in staat waren intellectueel te presteren. Meisjes werden gewaarschuwd dat ze door studie hun kansen op een echtgenoot zouden verspelen. Kortom, een geleerde vrouw was een verloren vrouw.

Er is veel veranderd, maar hoe zit het met die topwetenschap? De American Physical Society publiceerde in 2013 een artikel over de schrijnende discrepantie tussen het aantal Nobelprijzen voor mannen en vrouwen in de natuurkunde: 196 tegenover 2. De beroemdste vrouwelijke Nobellaureaat in de natuurkunde was Marie Curie, aan wie die eer te beurt viel samen met haar man, in 1903, voor de ontdekking van en onderzoek naar radioactiviteit. Na de dood van haar man won zij nog een tweede Nobelprijs, nu voor haar onderzoek in de scheikunde.

In 1910 werd zij voorgedragen als lid van de Franse Academie van Wetenschappen. Na een verhit debat werd niet de Nobelprijswinnares gekozen maar haar mannelijke tegenkandidaat; het verschil was twee stemmen en daarom moest er opnieuw worden gestemd. Die stemming ging toen opeens eerst over de toelating van vrouwen en de Academie stemde onmiddellijk met overweldigende meerderheid tegen. Ook na Marie Curie's tweede Nobelprijs bleef de Franse Academie bij haar besluit en pas in 1979 mocht een vrouw lid worden van deze club. (In Engeland was het overigens niet veel beter: vóór 1945 was de enige vrouw in de British Royal Society een skelet in de anatomische verzameling.)

Stereotiepe denkbeelden

Het duurde meer dan vijftig jaar voordat een tweede vrouwelijke natuurkundige werd onderscheiden met de Nobelprijs: Maria Goeppert Mayer, die vrijwel haar hele leven onbetaald werk verrichtte. De enige Nobelprijscategorie met nog minder vrouwelijke winnaars dan de natuurkunde is de economie. Tot nu toe kreeg één vrouw de Nobelprijs voor economie: Elinor Ostrom in 2009.

Ieders weg naar de top begint bij lezen en schrijven en overheden die beseffen dat vrouwen met een goede opleiding een land welvarender maken, stimuleren onderwijs op alle niveaus. Zolang de onzinnige oude boodschappen over kennis en hersens (m/v) bewust of onbewust doorklinken, blijven stereotiepe denkbeelden een hindernis voor vrouwen op de weg naar de top, maar steeds meer uitzonderingen laten zien dat die weg niet langer onbegaanbaar is.

Het nieuwste boek van Mineke Schipper is Bloot of bedekt. Van niets om het lijf naar strak in het pak.

Mineke Schipper is schrijver en emeritus hoogleraar aan de Universiteit Leiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden