Hoe vaak heb ik mijn ziel verkocht? Ben ik ook niet gewoon een meeloper?

Big Picture

Portret van de auteur Ayn Rand (1905-1982). Foto Arnold Newman / Getty Beeld Arnold Newman/Getty Images

Het was een berichtje, maar bij het lezen was er even een schok zoals kan gebeuren bij het vervangen van een plafondlamp. Het nieuws handelde over Yernaz Ramautarsing, verkiezingskandidaat in Amsterdam namens Forum voor Democratie. Maar het ging mij niet om hem. Waar ik op aansloeg, was de naam van Ayn Rand. Deze Russisch-Amerikaanse schrijfster (1905-1982) was een inspiratiebron van de (inmiddels gevallen) FvD-politicus.

Mijn nieuwsgierigheid naar Rand werd gewekt tijdens mijn Amerikaanse correspondentschap. Zij kwam vaak voor in opiniestukken en profielen van politici, meestal ter rechterzijde. Paul Ryan, als Republikeins voorzitter van het Huis van Afgevaardigden een machtig man in Washington, zei met haar boeken te zijn opgegroeid. Ik nam mij voor iets van haar te lezen. Pas onlangs kwam het ervan. Ik las De eeuwige bron. Vanaf pagina 1 een verpletterende ervaring.

In de roman beschrijft Ayn Rand de lotgevallen van de jonge, getalenteerde architect Howard Roark, die geen enkele concessie doet aan de algemene smaak. Een rivaal zit daar niet mee en wordt beroemd en rijk, terwijl Roark arm en eenzaam is. Toch volhardt deze in zijn weigering iets te maken wat tegen zijn ideeën indruist.

Het leidt tot zinnen als: ‘Je ziel verkopen is het makkelijkste wat er op de wereld is. Dat doet iedereen, elke dag, elk uur van zijn leven.’ De rivaal plooit zich vooral naar wat anderen vinden omdat hij denkt dat roem nu eenmaal van anderen moet komen. Hij vraagt niet: ‘Is dat waar?’ Hij vraagt: ‘Geloven anderen dat dit waar is?’

Het boek raakte me niet vanwege de politieke boodschap. Rand gaat te ver in haar voorkeur voor onversneden kapitalisme en hyper-individualisme, hoe begrijpelijk haar afkeer van collectivisme ook is vanwege haar ervaringen in de Sovjet-Unie. Zij ontvluchtte dat land in 1925 nadat haar familie bijna verhongerd was. Nee, het was op het persoonlijke vlak dat het boek me van mijn stuk bracht. Rand schrijft met zo’n kracht dat je niet om de vraag heen kan waar je zelf staat. Hoe vaak heb ik mijn ziel verkocht? Ben ik ook niet gewoon een meeloper?

Natuurlijk legt Ayn Rand met haar ‘autarkische ego’ de lat onmenselijk hoog. Maar het is niet per se een kwestie van ‘to be or not to be’. We kunnen ook een schaal van 0 tot 10 aanleggen en onze positie daarop bepalen. Een oefening in deemoed. Vergelijkingsmateriaal genoeg in de echte wereld. Collega Marije Vlaskamp interviewde pas de Chinese journalist Li Datong. Hij verzette zich openlijk tegen een grondwetswijziging waarmee president Xi Jinping levenslang kan aanblijven. Gevaarlijk, toch deed hij het. Voor zijn kleinkinderen als die later in een democratische tijd terugkijken naar dit moment. ‘Als ze dan constateren dat ik heb gezwegen ben ik de schande van de familie.’

Denk ook aan Sovjetdissident Andrej Sacharov. In zijn nieuwe boek Verslaggever van beroep beschrijft Sytze van der Zee hoe hij in 1974 als NRC-correspondent de atoomgeleerde interviewt aan de keukentafel in diens appartement. Een mooi tafereel: de eenling die zijn overtuiging volgt en zijn hele hebben en houden riskeert in een eenzaam gevecht met het systeem. De huiselijkheid versterkt de heroïek. Van der Zee was trouwens zelf ook dwars in die tijd, toen hij tegen een groot deel van de publieke opinie en zijn redactie in, het links-radicale geweld van de Duitse Rote Armee Fraktion hekelde.

De geschiedenis gaf Sacharov gelijk. Ze bewees de kracht van het individu. Tegenwoordig domineert weer het groepsdenken: je bent de groep waartoe je behoort. Het maakt de Ayn Rand-vraag hoe vrij en onafhankelijk we durven te zijn in denken en doen weer des te relevanter. Waar sta ik? Waar staat u?

In Big Picture becommentariëren Arie Elshout en Rob Vreeken beurtelings het buitenlandse nieuws

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.