opinie the big picture

Hoe serieuzer de geschriften van een dictator, hoe ernstiger de gevolgen

Rob Vreeken en Arie Elshout becommentariëren beurtelings het buitenlandse nieuws.

Een paar dagen na Moammar Kadhafi kruipt verslaggever Rob Vreeken uit de rioolbuis in Sirte. Beeld Muftah Mukabassi

In de categorie data om niet al te lang, maar toch eventjes bij stil te staan: zondag is het vijftig jaar geleden dat Moammar Kadhafi aan de macht kwam in Libië. Zijn treurige nalatenschap telt twee dingen: een verscheurd land en een boek waarin Broeder Leider zijn ideeën uiteenzet over mens en maatschappij.

Een exemplaar van Het Groene Boek staat in mijn kast. In oktober 2011 raapte ik het op van straat in de Libische stad Sirte, een paar dagen nadat opstandelingen daar de dictator hadden doodgeschoten toen hij tevoorschijn was gekomen uit een rioolbuis.

Tientallen exemplaren in diverse talen lagen ­verfomfaaid op de grond, voor het gebouw van de Groene Boek Organisatie aan de boulevard van Sirte. Losse bladzijden fladderden richting strand. Ont­ketende burgers en rebellen hadden zich uitgeleefd op het interieur van het bijkantoor van het gehate eenmansregime.

Het Groene Boek was een dankbaar object voor het botvieren van wraakgevoelens. Generaties scholieren en studenten hadden verplicht vele uren besteed aan het bestuderen van Kadhafi’s gedachtengoed. Radio en tv citeerden er dagelijks uit.

Kernhoofdstuk in het boek is dat over ‘de sociale basis van de Derde Universele Theorie’. De Derde Universele Theorie! Dat had me altijd geïmponeerd. Het klonk naar de alomvattende wereldbeschouwing van een genie, een maatschappelijke blauwdruk waarmee Kadhafi zich kon voegen in het gezelschap van reuzen als Adam Smith en Karl Marx.

Bespottelijk broddelwerkje 

Wat een deceptie vervolgens om het ding te lezen. Het Groene Boek is een bespottelijk broddelwerkje, 82 kleine pagina’s dun. De auteur strooit wat slappe theorietjes rond, hij leutert maar een end heen over het ene onderwerp na het andere, er zit kop noch staart aan. In het hoofdstuk over de Derde Universele Theorie wordt in het geheel geen theorie uiteengezet, laat staan een universele. Voor de helft gaat het over het verschil tussen man en vrouw.

‘Vrouwen zijn, net als mannen, menselijke wezens’, staat er. ‘Dat is een onbetwistbare waarheid. Vrouwen zijn vrouwelijk en mannen zijn mannelijk. Volgens gynaecologen menstrueren vrouwen elke maand, anders dan mannen. Deze menstruatiecyclus is een natuurlijke aandoening die vrouwen elke maand moeten ondergaan.’ Het Groene Boek wordt afgesloten met een verhandeling over boksen en worstelen, een vorm van ‘wreed gedrag’ die zal ­verdwijnen naarmate de beschaving voortschrijdt. Einde boek.

Kadhafi is niet de enige dictator die een bijdrage leverde aan de wereldliteratuur. De Britse schrijver Daniel Kalder geeft een bij tijd en wijle hilarisch overzicht in zijn onlangs verschenen Dictator Literature. Onder ‘dic-lit’ verstaat hij zowel romans en poëzie (Mussolini, Saddam) als politieke manifesten. De meest excentrieke auteur is ongetwijfeld de vroegere Turkmeense leider Niazov, wiens Boek van de Ziel zelfs verplichte stof was op het rijexamen. Maar zijn Libische collega verslaat iedereen in ­vederlichte onbenulligheid.

Ik denk dat Kadhafi’s boekje weinig schade heeft aangericht, behalve dat al die scholieren hun tijd nuttiger hadden kunnen besteden. Hoe serieuzer de geschriften van een dictator, hoe ernstiger de gevolgen. Met Mao’s Rode Boekje in de hand joegen de Rode Gardisten duizenden ‘contrarevolutionaire elementen’ over de kling, Mein Kampf bevat reeds de aanzet tot de Holocaust en de Sovjet-Unie had niet zo lang bestaan als Lenin niet in 45 bepaald niet onbenullige boeken het ideologisch fundament had gemetseld.

Dan zijn we in de democratische wereld beter af. Van idolatrie rond een boek kan ik me alleen de hysterie na de moord op Pim Fortuyn heugen, toen diens De puinhopen van acht jaar paars bijbelse statuur kreeg. En van Donald Trump kennen we slechts zelfhulpboeken als How to Get Rich en Think Big and Kick Ass (echt waar!), al ben ik niet gerust op zijn Verzamelde Tweets.

Onze minister-president heeft nooit een boek ­geschreven. Houen zo, Mark.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden