Verslaggeverscolumn Ariejan Korteweg in Amsterdam

Hoe pleeg je karaktermoord op het Binnenhof? Vier schoolvoorbeelden

Het gebeurt aan de lopende band, op tv, tussen vrienden, op het Binnenhof; Twitter mag je rustig als het oefenveldje beschouwen. Vaak heb je het pas door als je met de staart tussen de benen bij smeulende puinhopen staat.

Daarom was het zo fijn de kwestie eens van wetenschappelijke zijde belicht te krijgen, in de zomerse setting van de Amsterdamse Hortus. Karaktermoord dus, Edwina Hagen (VU) en Martijn Icks (UvA) hadden er een colloquium over georganiseerd: ‘Karaktermoord! Media en moddergooien van Caligula tot Koning Gorilla.’ Korte definitie: de opzettelijke vernietiging van iemands reputatie of geloofwaardigheid.

Wilt u dit verhaal liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Niks nieuws onder de zon, zoveel was al snel duidelijk. Reeds de oude Romeinen waren er zeer bedreven in. Quintus Tullius Cicero om te beginnen, broer van de beroemde redenaar, die een boekwerkje naliet waarin hij beschreef hoe je verkiezingen wint: ‘Besmeur je tegenstanders zo vaak als maar kan met alle misdaden, seksschandalen en corruptiegevallen voorhanden.’ Spindoctor avant la lettre, wiens adviezen in de eeuwen die volgden en tot op de dag van vandaag worden nageleefd.

Özdil: poging ontploft. Beeld Foto Freek van den Bergh / de Volkskrant

In de vroege Middeleeuwen wisten de Karolingen hoe ze de Merovingische vorsten met hun idiote lange haren belachelijk moesten maken. Ten tijde van de kruistochten haalden opeenvolgende pausen de geloofwaardigheid van de roomse keizer Frederik II onderuit, in de nadagen van de Tachtigjarige Oorlog maakten Hollanders Hertog Alva zwart als iemand die bloed dronk en snakte naar geuzenvlees. Toen moest de collectieve karaktermoord op de gebroeders Johan en Cornelis de Witt nog komen.

Allemaal heel leerzaam, maar wat me nog het meest verbaasde was dat karaktermoord een zelfstandig onderzoeksgebied is, dat familiair als CA – Character Assassination – wordt aangeduid. Daar hoort een onderzoeksgroep met historici, politicologen, psychologen en retoricadeskundigen bij die CARP heet (Character Assassination and Reputation Politics) en binnenkort – opgelet, spindoctors van Den Haag! - het Routledge handboek voor karaktermoord zal uitbrengen.

Zonder dat handboek komen ze rond het Binnenhof trouwens ook al een heel eind. Terugkijkend op het afgelopen politieke jaar ontwaarde ik vier schoolvoorbeelden van karaktermoord, waarbij aan de vooropgezette bedoelingen niet hoefde te worden getwijfeld. Karakterdoodslag bestaat namelijk ook; denk aan Lilianne Ploumen met haar per abuis gedeelde appbericht over PvdA-senator André Postema. Er is zelfs zoiets als karakterverwonding: de ‘klimaatdrammer’ van Dijkhoff was geen mes in de rug van Jetten, eerder een stok tussen de benen.

Brusselmans: karakterzelfmoord.

Een schoolvoorbeeld was de reactie van GroenLinks op Kamerlid Zihni Özdil, die na zijn opstappen door partijgenoten werd neergezet als een alcoholisch dwaallicht, geheel ongeschikt voor het Kamerwerk. Özdil maakte die aanval onschadelijk door er meteen het etiket karaktermoord op te plakken. De poging ontplofte vervolgens in het gezicht van de afzender.

Dat zie je vaker. Een ander staaltje daarvan was het SP-filmpje over de machtsgeile politicus Hans Brusselmans die met de broek op de knieën op weg ging naar de Europese macht; de aanval werd karakterzelfmoord. Meer schade veroorzaakte de dolk in de rug van Forumbestuurder Henk Otten, die zich uit de naad werkte om de partij op poten te krijgen en vervolgens werd neergezet als sjoemelaar die een greep in de kas deed. Ten overvloede: karaktermoord wordt nooit achteraf opgebiecht.

Denk mag in zo’n overzicht niet ontbreken. Karabulut, Özdil weer, Öztürk zelf, Arib – waar Denk verschijnt worden over en weer de nieren geproefd. De term seriekaraktermoord moet nog gemunt worden.

Maar de bloedrode Cicero 2018 – ’19 kan naar niemand anders gaan dan Geert Wilders voor zijn aanval op Alexander Pechtold bij de algemene beschouwingen. ‘Ik weet dat hij in Meppel iets anders aan zijn hoofd heeft dan wetgevend werk’, zei de PVV-leider met een schamper lachje, verwijzend naar berichtgeving in de roddelpers. De Romeinse legeraanvoerder zou vanaf de tribune de duim omhoog hebben gestoken.

Otten: nooit achteraf opbiechten.

‘In de jaren negentig was er een voorkeur voor zakelijke politiek’, legde parlementair historicus Carla Hoetink tijdens het colloquium uit. Voor emoties was weinig ruimte. Sinds de moord op Fortuyn zijn we volgens haar in een periode van ‘warmere politiek’ beland, met meer persoonlijke aanvallen. Dat onderbouwde ze met een grafiek van de ‘persoonlijke feiten’ uit de Handelingen van de Tweede Kamer; aanvallen op de man vertonen sinds de opkomst van de PVV een sterke stijging.

Historicus Icks ziet nog een andere reden voor de temperatuurverhoging. ‘Door sociale media kun je nu vanaf je zolderkamer meedoen aan karaktermoord. Het afbranden gaat sneller en de drempel is lager geworden. Er is ook meer íncivility - het debat is verruwd. Dat maakt het anders.’ Geruststellend: ‘Maar de principes zijn hetzelfde.’

Een warme periode met hoog afbrandrisico. Tijd voor reces!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden